Θέματα & Αφιερώματα

9/11/2002

Ο Άγιος Μηνάς και η λατρεία του
Επιμέλεια: Νίκος Αγγελάκης

Μεθαύριο το Ηράκλειο γιορτάζει. Γιορτάζει τη μνήμη του προστάτη και πολιούχου του. Του Αγίου Μηνά. Με αφορμή τον εορτασμό και ένεκα του γεγονότος ότι δεν θα κυκλοφορήσουμε μέχρι την Τετάρτη, δημοσιεύουμε σήμερα και αύριο, σε δύο μέρη το παρόν αφιέρωμα.
Αναφερόμαστε στη ζωή του αγίου και στη λατρεία του. Για τη ζωή του πηγή μας είναι «Το συναξάρι των αγίων» της αείμνηστης δημοσιογράφου Αγγελικής Δαμίγου. Για τη λατρεία του, πηγή μας είναι το μνημειώδες έργο του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Θεοχάρη Δετοράκη, «Μηνάς ο Μεγαλομάρτυς». Ο Αγιος του Μαγάλου Κάστρου», το οποίο εκδόθηκε το 1995 με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από την ανέγερση του ιερού μητροπολιτικού ναού του Αγίου Μηνά, στην πόλη μας.

ΜΕΡΟΣ Α’

Ο Άγιος Μηνάς υπήρξε ιδιαίτερα δημοφιλής. Ήταν ο αγαπημένος άγιος όχι μόνο των απλών ανθρώπων, που πίστευαν στην άγρυπνη παρουσία και προστασία του, αλλά και πολλών αυτοκρατόρων. Η λατρεία του έλαβε μεγάλη έκταση κυρίως τον 5ο και 6ο αιώνα. Ναοί, μοναστήρια και ιερά προς τιμήν του υπήρχαν σε πολλές παραμεσόγειες περιοχές. Τη διάδοση αυτή ευνόησε και ενίσχυσε χωρίς αμφιβολία μια μακρότατα περίοδος ειρήνης και ασφάλειας των θαλάσσιων επικοινωνιών στη Μεσόγειο, πριν από την εμφάνιση των Αράβων Ναοί του υπήρχαν στην Αίγυπτο, στα Ιεροσόλυμα, στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στη Ρώμη, στη Γαλατία, στη Δαλματία, στην Κρήτη, στη Μ. Ασία (Σμύρνη) και αλλαχού.

Το Ιερό και η πόλη του Αγίου Μηνά στην Αίγυπτο

    Το σημαντικότερο κέντρο λατρείας του αγίου Μηνά στους πρώιμους βυζαντινούς αιώνες ήταν ο ναός του στην έρημο της Λιβύης, κοντά στη Μαρεώτιδα λίμνη. Ήδη η αρχαία συναξαριακή παράδοση αναφέρει την απόθεση των ιερών λειψάνων του σ' αυτόν τον τόπο, όπου και ιδρύθηκε ενωρίς μικρός ναός. Ο πρώτος ναός ιδρύθηκε πιθανότατα επί της βασιλείας του Μ. Κωνσταντίνου (306-337). Ο αυτοκράτορας τίμησε τον άγιο Μηνά, για τη θαυματουργική θεραπεία της λεπρής κόρης του, όπως βεβαιώνουν τα ανατολικά συναξάρια (κυρίως τα αιθιοπικά). Ένας μεγαλύτερος ναός ιδρύθηκε σύμφωνα πάντοτε με την ανατολική παράδοση, επί της πατριαρχείας του Μ. Αθανασίου (328-373). Επί του αυτοκράτορος Αρκαδίου (395-408) ιδρύθηκε στην ίδια θέση μεγαλοπρεπής ξυλόστεγη βασιλική, που εθεωρείτο ως ο μεγαλύτερος χριστιανικός ναός στην Αίγυπτο. Η ανατολική (κοπτική και αιθιοπική) παράδοση αναφέρει ότι σ' αυτόν τον ναό ήλθε να προσκυνήσει αργότερα ο ίδιος ο αυτοκράτορας Ζήνων (474-475, 476-491), ο οποίος και διέθεσε ισχυρή δύναμη 1200 ανδρών, για την προστασία του ιερού από τις επιδρομές των Βεδουίνων νομάδων της περιοχής. Η πληροφορία φαίνεται αληθής, αν ληφθεί υπόψη ότι η πόλη αυτή έλαβε και την προσωνυμία "Ζηνόπολις", κατά τον Συνέκδημον του Ιεροκλέους.
    Ο διάδοχός του αυτοκράτορας Αναστάσιος Α" (491-518) όρισε ιδιαίτερη φορολογία των κατοίκων της περιοχής και των προσκυνητών, για τη συντήρηση του ιερού και των φρουρών του.
    Με κέντρο αυτόν τον ναό οργανώθηκε με την πάροδο του χρόνου ολόκληρη πόλη, η πόλη του αγίου Μηνά. Στην περίοδο της ακμής της η πόλη αυτή του Αγίου Μηνά είχε τόση έκταση, που, σύμφωνα με τους υπολογισμούς των αρχαιολόγων, χρειάζονταν δύο ώρες για να περιέλθει κανείς πεζός στην περίμετρό της. Το λαμπρό αυτό ιερό της Λιβυκής ερήμου, που είχε έντονο ελληνικό ύφος, όπως μαρτυρούν οι σωζόμενες επιγραφές διατηρήθηκε ακόμη και μετά την αραβική κατάκτηση της περιοχής (μέσα 7ου αιώνα). Η μεταβολή όμως των ιστορικών συνθηκών και οι συνεχείς επιδρομές των νομάδων της Λιβυκής ερήμου ερήμωσαν την πόλη του Αγίου Μηνά και την αφάνισαν. Μετά την αραβική κατάκτηση οι ειδήσεις μας για την εγκαταλελειμμένη πόλη του αγίου στη λιβυκή έρημο είναι σπάνιες. Ο Ανδαλούσιος Αραβας γεωγράφος Α1-Bekri (+1094) την αναφέρει εξ ακοής, ενώ ένα αιώνα αργότερα ο Abu Salih παρέχει την πληροφορία ότι η βασιλική του αγίου Μηνά σωζόταν και εκεί υπήρχε ακόμη το λείψανο του αγίου. Σύμφωνα με μεταγενέστερο αραβικό συναξάριο, το λείψανο του αγίου μεταφέρθηκε επί της πατριαρχείας του Βενιαμίν Β' (1327-1339) στο Κάιρο, όπου ιδρύθηκε νέος ναός του αγίου Μηνά, σωζόμενος μέχρι σήμερα. Η εγκαταλελειμμένη πόλη τουα γίου στη λιβυκή έρημο όχι μόνο λεηλατήθηκε, αλλά και αφανίστηκε σχεδόν, καθώς ήταν ένα απέραντο λατομείο ζεστών λίθων, που εξασφάλιζε έτοιμα δομικά υλικά στους Βεδουίνους της περιοχής. Η παλαιά αίγλη λησμονήθηκε, αλλά στην τοπική παράδοση των Βεδουίνων της περιοχής διετηρείτο η ανάμνηση της παλιάς πόλης (TellA bumna). Πίστευαν ότι στην περιοχή της ζούσαν πονηρά πνεύματα και κανείς δεν τολμούσε να περάσει από κει μετά τη δύση του ηλίου.
    Το επιστημονικό ενδιαφέρον για τη λησμονημένη αυτή πόλη και το ιερό της αφυπνίστηκε στις αρχές του αιώνα μας, με ένα άρθρο που δημοσίευσε το 1904 ο Άγγλος αιγυπτιολόγος Sir K.M. Blomfield. Αρχικώς υπετέθη ότι η θέση της πόλης του αγίου Μηνά έπρεπε να αναζητηθεί στην Ανω Αίγυπτο, και συγκεκριμένως στην περιοχή της Νιτρίας (Wady Natroun), δηλαδή στην έρημο των μεγάλων ασκητηρίων της Αιγύπτου. Η τύχη επιφύλαξε τη μεγάλη δόξα της ανεύρεσης και της εν συνεχεία ανασκαφής της πόλης στη γερμανική αρχαιολογική αποστολή του Karl Kaufmann, το θέρος του 1905. Αξιολογώντας την επιβίωση ενός τοπωνυμίου "Bou' mna" ή "Karm Abou 'm) στην τοπική γλώσσα των αραβοφελλάχων, ή αποστολή έφθασε την 1η Ιουλίου 1905 ακριβώς στη θέση της ιερής πόλης.
    Αξίζει να μεταφέρουμε εδώ την ωραία και ακριβή περιγραφή του Φιλίστορος: "Η πόλις του Αγίου Μηνά, κατέχουσα έκτασιν, την οποίαν δύναταί τις να περιέλθη έφιππος επί μια ώραν, κείται εις απόστασιν ωρών τινων βορείως του Bahig, σταθμού της γραμμής του Μαρούτ, και τέσσαρας ώρας εφ' ίππου νοτιοδυτικώς των ερειπίων της επί της Μεσογείου Ταποσίρεως εις μέρος αναπεπταμένον, και βορείου πλάτους κατά προσέγγισιν 30ο 50'35'', και 29 μέτρα υπερ την επιφάνειαν της Μεσογείου.Μακράν των σημερινών οδών, των οδηγουσών δια της ερήμου τα καραβάνια από του Δέλτα εις Τριπολίτιδα, και από ταύτης εις την Μέσην Αίγυπτον, το πάλαι πεκειτο εις το μέσον της Αλεξανδρείας εις την τακτικήν Νιτρίαν και επί της από Teschaneh κατά τον ανώνυμο Αραβα γεωγράφον οδού. Κατά τους προχριστιανικούς χρόνους πιθανώτατα υπήρξε μέρος διαμονής των επισκεπτών του εν τη ερήμω Μαντείου του Αμμωνος. Ολίγον τι νοτίως του έρους τουτου άρχεται το Λιβυκόν οροπέδιον, το εκτεινόμενον μέχρι του Wady Natroun, από του οποίου απέχει ανευρεθείσα πόλις περί τας 10 ώρας εφ' ίππου.
    Προ της ενάρξως των ανασφκαφών ευκρινώς διεκρίνοντο τρεις μεγάλλοι σωροί εριπίων, αι τρεις πόλεις του Αραβος γεωγράφου, εν μέσω των οποίων υψούντο ως ακρόπολις τα ερείπια του προσκυνήματος, οπόθεν το βλέμμα εισδύον μακράν εν τη ερήμω συναντά καθ' εκάστην σχεδόν γοητευτικούς αντικατοπτρισμους, εξοχος δε παρίσταται των πέριξ η θέα".
    Κατά τις ανασκφές του Kaufmann, που διήρκεσαν από το 1905 έως το 1909 αποκαλύφθηκε η έκταση και το μεγαλείο της πόλης και του ιερού. Ανσκάφηκε η βασιλική τουα υτοκράτορος Αρκαδίου με όλο το συγκρότημα των κτιρίων της, το βαπτιστήριο, τα κοινόβλια, η πηγή τουα γιάσματος, οι θέρμες, οι φο΄φούρνοι, τα κοιμητήρια κ.λπ. Λεπτομερή έκθεση των ευρημάτων, με φωτογραφίες και σχεδιαγράμματα δημοσίευσε ο ίδιος ο Kaufmann, και πολλοί μελετητές δημοσίευσαν άρθρα για πολλά επί μέρους θέματα. Η σχετική βιβλιογραφία είναι ιδιαίτερα πλούσια και οι πληροφορίες εντυπωσιακές. Τον ελληνικό χαρακτήρα του ιερού βεβαιώνει η πληθωρική παρουσία ελληνικών επιγραφών.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

Θέματα & Αφιερώματα

10/11/2002

Ο Άγιος Μηνάς και η λατρεία του ( ΜΕΡΟΣ Β')
Επιμέλεια: Νίκος Αγγελάκης

    Δημοσιεύουμε σήμερα το δεύτερο μέρος του αφιερώματος μας στον πολιούχο μας Αγιο Μηνά, του οποίου τη μνήμη αύριο τιμούμε και εορτάζουμε. Είναι πολύ ενδιαφέροντα τα στοιχεία που αναφέρονται στη λαϊκή λατρεία του Αγίου. Υπενθυμίζουμε ότι πηγή μας είναι το μνημειώδες έργο του καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Θεοχάρη Δετοράκη, «Μηνάς ο Μεγαλομάρτυς. Ο Άγιος του Μεγάλου Κάστρου».

ΜΕΡΟΣ Β’

Οι ευλογίες του Αγίου Μηνά

    Από τα σημαντικότερα και χαρακτηριστικότερα ευρήματα των ανασκαφών στην πόλη του αγίου Μηνά είναι οι λεγόμενες "ευλογίες". Πρόκειται για μικρά πήλινα φιαλίδια, σε ποικίλα σχήματα, που χρησιμοποιούσαν οι προσκυνητές, για να μεταφέρουν αγίασμα ή λάδι από την ακοίμητη κανδήλα του αγίου. Το πιθανότερο είναι ότι τα κρεμούσαν στο λαιμό τους ως φυλακτά. Αρχαιολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ανάγλυφες παραστάσεις και οι επιγραφές στην επιφάνεια των ευλογιών.
    Ο άγιος εικονίζεται άλλοτε όρθιος προσευχόμενος ανάμεσα σε ζώα (συνήθως καμήλες) και άλλοτε έφιππος. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι εικονίζεται άλλοτε νέος και άλλοτε σε προχωρημένη ηλικία. Οι επιγραφές είναι κατά κανόνα ελληνικές και αναγράφουν: Ο ΑΓΙΟΣ ΜΗΝΑΣ, ΕΥΛΟΓΙΑ ΤΟΥΑ ΓΙΟΥ ΜΗΝΑ, ΕΥΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΗΝΑ και άλλα ανάλογα. Ορισμένες από τις ευλογίες αυτές είναι αληθινά έργα τέχνης, με εντελέστατη καλλιτεχνική επεξεργασία, με παραστάσεις και σύμβολα.

Αναβίωση του ιερού του αγίου Μηνά στην Αίγυπτο

    Η παράδοξη σύνδεση του αγίου Μηνά με την αποφασιστική μάχη στο Ελ Αλαμέιν και την ήττα του Ρόμμελ αναθέρμανε το ενδιαφέρον της Εκκλησίας της Αλεξάνδρειας για τον παλαιό πάτρωνά της. Όπως συνέβη κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41, κατά τον οποίον ήταν διάχυτη η λαϊκή πίστη για τη θεία επιφάνεια και προστασία της Θεοτόκου, έτσι και στην Αλεξάνδρεια είχε ευρύτατα διαδοθεί ότι λίγο πριν από τη θρυλική μάχη του Ελ Αλαμέιν (Οκτώβριος 1942) παρουσιάστηκε ένας άγνωστος έφιππος, που περιερχόταν το συμμαχικό στρατόπεδο και εμψύχωνε τους στρατιώτες. Άλλωστε και το τοπωνύμιο Ελ Αλαμέιν σημαίνει τον τόπο του Μηνά. Εδραιώθηκε έτσι στους Έλληνες στρατιώτες της Μ. Ανατολής η λαϊκή πίστη ότι ο άγιος Μηνάς ήλθε υπέρμαχος και σωτήρας. Ένα δημοσίευμα της εφημερίδας "Egyptian Gazette" (της 10 Νοεμβρίου 1942) αναφέρεται στο θέμα αυτό. Η εορτή του Αγίου Μηνά τελέστηκε με μεγαλοπρέπεια στον ναό του Αγίου Σάββα, χοροστατούντος του Παναγιωτάτου Πάπα και Πατριάρχου Αλεξανδρείας Χριστοφόρου Β', ο οποίος και προέστη στην επινίκια και ευχαριστήρια δοξολογία την ίδια ημέρα (11 Νοεμβρίου 1942).
    Τη γενική επιθυμία να επανιδρυθεί το παλαιό κέντρο λατρείας του αγίου Μηνά στη λιβυκή έρημο και να ανεγερθεί ναός στην ίδια θέση πραγματοποίησε το Κοπτικό Πατριαρχείο της Αλεξάνδρειας. Ο Κόπτης Πατριάρχης Κύριλλος ΣΤ" θεμελίωσε τη νέα εκκλησία του αγίου Μηνά στις 27 Νοεμβρίου 1959, κοντά στην αρχαιολογική περιοχή της ιστορικής πόλης του. Αναβίωσε έτσι η λατρεία του αγίου και σήμερα έχει αναπτυχθεί εκεί μια ισχυρή μοναστική κοινότητα Κοπτών, που εργάζονται σύντονα για την αποπεράτωση και τον ευτρεπισμό της εκκλησίας.

Λαϊκή λατρεία του αγίου Μηνά

    Η λαϊκή λατρεία του αγίου Μηνά είναι και σήμερα ζωντανή σε πολλές περιοχές της Ελλάδας. Είναι ο προστάτης των γεωργών και των ποιμένων, αλλά και ο άγιος που βοηθεί στην ανεύρεση των απολεσθέντων, όπως ο άγιος Φανούριος. Οι ιδιότητες αυτές οφείλονται, κατά τους λαογράφους,σ το όνομά του, που στη λαϊκή παρετυμολογία συνδέεται με το ρήμα μηνώ (αναγγέλλω, φανερώνω). Πρέπει εντούτοις να παρατηρηθεί ότι και στις παλαιές αφηγήσεις των θαυμάτων του ο άγιος Μηνάς επιφαίνεται θαυματουργικώς και αποκαλύπτει τους ενόχους εγκλημάτων και παραβάσεων (φονείς, μοιχούς, κλέπτες κ.λπ), πολλές φορές μάλιστα με τρόπο "αστυνομικό". Χωρίς αμφιβολία έχουμε επιβιώσεις και απηχήσεις από τα παλαιά θαύματα του αγίου Μηνά. Τα θύματα ήταν πάντοτε προσφιλές λαϊκό ανάγνωσμα. Η εξεικόνισή τους, εξάλλου, στην εκκλησιαστική ζωγραφική ήταν μια άμεση και εναργής διδασκαλία για τα λαϊκά στρώματα.
    Στις ποιμενικές περιοχές ο άγιος τιμάται με καθολική αργία. Οι ποιμένες επικαλούνται τη χάρη του, για την απομάκρυνση των λύκων και των άλλων αρπακτικών ζώων, αλλά και για την ανεύρεση των χαμένων ζώων και την αποκάλυψη των κλεπτών. Και εδώ πρέπει να συνδεθούν τα σημερινά δρώμενα με την παράδοση των θαυμάτων του. Στηνα φήγηση λ.χ. του Εβραίου και του Χριστιανού (Θαύμα δ) βλέπουμε ότι ο όρκος στην εικόνα του αγίου Μηνά ήταν μια επβιεβαίωση της ενοχής ή της ανωότητας.
    Στους γεωργικούς πληθυσμούς ο αγιος Μηνάς συνδέεται με μετεωρολογικές παρατηρήσεις, καθώς η εορτή του (11 Νοεμβρίου) είναι το χρονικό προμήνυμα του επερχόμενου χειμώνα. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικές οι μετεωρολογικές παροιμίες του λαού μας:
- "Τ' αϊ-Μηνός εμήνυσα και τ' αϊ Φιλίππου αυτού ΄μαι"
- "Του αγιού Μηνά διαβαίνοντας
κι η Πούλια βασιλεύοντας"
- "Ο αϊ Μηνάς το μήνυσε, κι ο Φίλιππος το καρτερεί".
Ανάλογο είναι και το δημώδες ασμάτιο:

Ο αϊ Μηνάς εμήνυσε,
Πούλια μη ξημερώσει.
Κι η Πούλια βασιλεύοντας
πάει και παραγγέλνει:
Μήτε καράβι στο καλό
μήτε τσοπάνης στο βουνό
μήτε πουλάκια στο δεντρί
μήτε ζευγάς στον κάμπο.

Στους μικρασιατικούς πληθυσμούς και μάλιστα στην Καππαδοκία ο άγιος Μηνάς ήταν ο προστάτης των ξενιτεμένων, ενώ στα χωρια του Βόλου (Μακρυνίτσα) θεωρείται ο άγιος προστάτης των ανύπαντρων γυναικών.
    Στα νησιά του Αιγαίου η λατρεία του αγίου Μηνά συνδέεται με το άνοιγμα των βαρελιών με τα νέα κρασιά. Όπως σημειώνει ο Δ. Λουκάτος, "στην περίπτωση αυτή, κι από άλλες απόψεις, μπορούμε να συσχετίσουμε τον καβαλλάρη άγιο Μηνά του φθινοπώρου μας... με τον δημοφιλή επίσης Saint Martin των Καθολικών (που γιορτάζει την ίδια μέρα...
    Ο ναός και ο τάφος του Saint Martin στην Tours της Γαλλίας συγκεντρώνει προσκυνητές στη γιορτή του, ενώ παράλληλα όλοι οι Γαάλλοι αγρότες πρωτοδοκιμάζουν τα κρασιά τους...".
    Περιέργως, στην Κρήτη η λαϊκή λατρεία του Αγίου Μηνά είναι περιορισμένη. Δεν αναφέρονται ιδιαίτερες πράξεις και συνήθεις σχετικές με τον άγιο (λαϊκά δρώμενα), πέρα από τα συνηθισμένα αφιερώματα άρτων και λαμπάδων κατά την ημέρα της εορτής του. Πρέπει όμως να σημειωθεί η εντύπωση που προκαλούσε άλλοτε ο μέγας ναός του αγίου, εντύπωση που εκφράζεται σε ωραία δίστιχα (μαντινάδες)
Άγγελος είσαι στη θωριά, τ' Αγιού Μηνά κολώνα,
όποιος σε πάρει δε γερνά ποτέ ντου στον αιώνα
Ώστε να στέκουν τα βουνά κι ο Αι Μηνάς στη Χώρα.
ως τοτεσάς θα σ' αγαπώ κι ας μη σε πάρω κιόλα.
    Το πιο σημαντικό όμως στοιχείο της λαϊκής λατρείας του Αγίου μηνά στην Κρήτη και ιδιαίτερα στο Ηράκλειο είναι το θρυλούμενο θαύμα του 1826, για το οποίο θα γίνει λόγος στη συνέχεια. Ο Αγιος Μηνάς είναι πλέον ο άγρυπνος φρουρός και ο υπερφυσικός προστάτης της πόλης. Αυτή η λαϊκή πίστη των κατοίκων του Ηρακλείου και ο στενός σύνεσμός με τον αγιο Μηνά αποδόθηκε με αξιοθαύμαστη λογοτεχνική δύναμη από τον Νίκο Καζαντζάκη.
    Είναι, εντούτοις, περίεργο ότι το βαπτιστικό όνομα Μηνάς δεν συνηθίζεται σήμερα στο Ηράκλειο, όπως συμβαίνει συνήθως στα κέντρα ιδιαίτερης λατρείας των αγίων και μάλιστα στα χωριά. Το φαινόμενο έχει ιστορική ερμηνεία.
    Στα χρόνια της τουρκοκρατίας απέθεταν συχνά στην πόρτα του ναού τα νόθα παιδιά, τα οποία περιέθαλπε η Εκκλησία και τα βάφτιζε, συνήθως, με το όνομα του αγίου Μηνά. Ετσι, το βαπτιστικό όνομα Μηνάς εξέπεσε στην τρέχουσα γλώσσα του τόπου και κατήντησε συνώνυμο του νόθου. Ο χρωματισμός αυτός αποτρέπει τη χρήση του.

in1.gif (2463 bytes)