Θέματα & Αφιερώματα

24/10/2001

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Ε’ Ο ΚΡΗΤΙΚΟΣ ΠΑΠΑΣ
Σκιές και φως στη ζωή του Πέτρου από την Κρήτη

    Για όσους το ξέρουν, καλώς. Για όσους δεν το ξέρουν, το λέμε εμείς σήμερα και σας πληροφορούμε ότι υπήρξε Πάπας, Πάπας της Καθολικής Εκκλησίας, Κρητικός. Ήταν ο Αλέξανδρος ο Ε’, ο κατά κόσμον Πέτρος Φίλαργος.
    Τη σχετική εισήγηση έκανε στο 8ο Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο, η Ιταλίδα αρχαιολόγος κ. Λουτσίλα Ντονάτι - Κουρούνι. Την εισήγηση μετέφρασε ο γνωστός Ηρακλειώτης γιατρός κ. Ιορδάνης Δατσέρης και μετά χαράς μας παρείχε το κείμενο. Τον ευχαριστούμε.

ΜΕΡΟΣ Α’

Η ανακοίνωση σκοπόν έχει να αναζητήσει δια μέσου της μελέτης των «πραγματικών» μαρτυριών, τη ζωή του Κρητικού Πάπα και να ερευνήσει τα αρχιτεκτονικά μνημεία, τα έργα ζωγραφικής, γλυπτικής ή, τα αρχεία που σήμερα βρίσκονται τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ιταλία.
Πέρα από το «πολιτικό» και εκκλησιαστικό ενδιαφέρον της εκλογής του στον παπικό θρόνο, επιθυμία μας είναι να τονίσουμε τα μνημεία εκείνα που είναι συνδεδεμένα με τη ζωή του στην Κρήτη: Ηράκλειο, Νεάπολη, στην Ιταλία: Πίζα, Ασσιζη, Ρώμη, Μπολωνια και τέλος να ρίξουμε μια γρήγορη μάτια στο νησάκι των Σποράδων στο οποίο κατά την άποψη μερικών ιστορικών γεννήθηκε, στη Νίσυρο, το πρώτο ήμισυ του XIV αιώνα.
    Η συνάντηση με την προσωπικότητα αυτή ήρθε σε δύο διαφορετικούς χρόνους και σε δύο διαφορετικές επιστημονικές έρευνες.
    Η πρώτη φορά ήταν στις αρχές της δεκαετίας του ενενήντα, όταν συνεχίζοντας τη μελέτη που είχαμε αρχίσει σχετικά με την Κρήτη της Βυζαντινής περιόδου και την Κρήτη της Ενετικής περιόδου, πάνω στις επιστημονικές εργασίες του Giuseppe Gerola και με οδηγό τις μελέτες με τις οποίες ο ίδιος είχε ασχοληθεί: «Οι Φραγκισκανοί στην Κρήτη», «Τοπογραφία της πόλης Candia κατά την Ενετική περίοδο» και «Ο έλεγχος των τοιχογραφιών της νήσου Κρήτης», αρχίσαμε ο Καθηγητής Curuni και εγώ, να ενδιαφερόμαστε για τα αρχιτεκτονικά μνημεία του Τάγματος των Πτωχών, ιδίως των Φραγκισκανών και να καταγράψουμε πόσα απ' αυτά τα μνημεία είχαν απομείνει.
    Τα πρώτα αποτελέσματα αυτής της έρευνας παρουσιάστηκαν στο Ρέθυμνο το 1991, κατά τη διάρκεια του Γ' Κρητολογικού Συνεδρίου.
    Η δεύτερη φορά ήταν όταν, ξεκινώντας πάντοτε από την κριτική επανάληψη ορισμένων σημειώσεων των εργασιών του Gerola, όπως: «Τα Μεσαιωνικά μνημεία», «Ο Περίπλους», «οι γυναικείες ενδυμασίες», «Il Codice Classense di Buondelmonti", "Οι διατηρηθέντες θυρεοί των μνημείων των Σποράδων ανήκοντες στους Ιππότες της Ρόδου» και «Οι Ιταλικές παραδόσεις στη Δωδεκάνησο», εργασίες όλες σχετικές με τις δεκατρείς Σποράδες, η προσοχή μας εντοπίστηκε στη ΝΙΣΥΡΟ.
    Διάσημη για λίγα μνημεία, ένα προϊστορικό Παλαιόκαστρο, μια κλασική επιτύμβια στήλη, ένα Ιπποτικό πύργο, διάφορες θερμές πηγές και κυρίως για ένα ηφαίστειο. Η Νίσυρος χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού αρχιτεκτονικών μαρτυριών ιδιαίτερης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας, οι οποίες εξαιτίας της εγκατάλειψης ή, το χειρότερο, εξαιτίας του ξέφρενου εκσυγχρονισμού, κινδυνεύουν να χαθούν οριστικά.
    Σε ό,τι αφορά τον Πάπα Αλέξανδρο Ε', απόλυτη έλλειψη στοιχείων υπάρχει σχετικά με την οικογένειά του και μεγάλη αβεβαιότητα ως προς τον τόπο γέννησής του.
    Μια παπική τιάρα, που αιωρείται μεταξύ αφορισμού και νομιμότητας και ένας θάνατος που περιβάλλεται από αμφιβολίες, αποτελούν τα προέχοντα και σκοτεινά χαρακτηριστικά της ζωής του Πέτρου από την Κρήτη.
    Από την άλλη πλευρά δε λείπουν στοιχεία ηθικής και επαγγελματικής καταξίωσης, που χαρακτηρίζουν την προσωπικότητά του, όπως: ένα διδακτορικό δίπλωμα στη Θεολογία, ένα αξίωμα Αρχιεπισκόπου του Μιλάνου, μια θριαμβευτική είσοδο ως Πάπας Αλέξανδρος Ε' στον Καθεδρικό Ναό της Πίζας, μια επιπλέον θερμή και αυθόρμητη υποδοχή από μέρους του λαού της Bologna, κατά τα τελευταία χρόνια της επίγειας ζωής του.
    Σε ό,τι αφορά τη γέννηση του Πέτρου Φίλαργου γύρω από το έτος 1340 οι πληροφορίες είναι πολλές, συγκεχυμένες και αντικρουόμενες μεταξύ τους.
    Οι Ιταλοί και οι Έλληνες ιστοριογράφοι ερίζουν ως προς τον τόπο γέννησής του.
    Κατά τους Ιταλούς ιστοριογράφους, ο Πέτρος Φίλαργος φέρεται να γεννήθηκε:
    Στην Candia, μικρό χωριό της επαρχίας της Παβίας στη Λομβαρδία.
    Στην Candia, περιοχή του Moncrivello στο Verceli στο Piemonte.
    Στην Candia της επαρχίας Ivrea στο Piemonte.
    Στην Candia Canavese. Στο χωριό αυτό κοντά στην εκκλησία του San Michele στο Νο 19 της κεντρικής λεωφόρου βρίσκεται, κατά τον εφημέριο της εκκλησίας, μια αναμνηστική πλάκα αφιερωμένη στον επίσκοπό της, που αναγράφει: «La casa natale del fanciullo Pietro». Και ακόμη ο Πέτρος θα μπορούσε να έχει γεννηθεί στη Bologna, σε ένα σπίτι της οδού Saragozza αρ. 62, απέναντι από την εκκλησία της Santa Caterina, όπου επίσης υπήρχε μια επιγραφή χαραγμένη στον τοίχο, που αναφέρει: "DOM P. ALESSANDRO V" γεννήθηκε σ' αυτό το σπίτι.
Διαφορετική άποψη, τουναντίον, έχουν, ο Tiraboschi, καθώς επίσης ο Malvezzi, o Giacomo, o Gersonio, οι οποίοι πιστεύουν όχι μόνο στην ελληνική του καταγωγή, αλλά ότι γεννήθηκε στην Κρήτη.
    Για τους έλληνες ιστοριογράφους δύο είναι οι τόποι οι οποίοι διεκδικούν τον τόπο γέννησης του Πάπα.
    Οι Καρές (Νεάπολη) Μεραμπέλλου και η Νίσυρος.
    Οι Παπαδόπουλος, Tiraboschi, Malvezzi, Giacomo, Gersonio, Renier και Comer θεωρούν ως τόπο γέννησης την Κρήτη.
    Οι Gerola, Hofman και τελευταία ο Tsipranlis , οι οποίοι επειδή πιστεύουν στις διαβεβαιώσεις του Suriano, Φραγκισκανού Μοναχού, ιεραποστόλου των Αγ. Τόπων, οι οποίες προέρχονται από ταξιδιωτικό ημερολόγιο του μέσου του XV αιώνα, αναφέρουν ξανά τη Νίσυρο.
    Η Φραγκισκανή παράδοση της νήσου Κρήτης, που ξεκινά ήδη από τις αρχές του 1300, η επιστημονική εργασία του Pietro Lombardo στην ελληνική γλώσσα με τίτλο: «Σχόλια επί των Αποφθεγμάτων», οι δωρεές στην εκκλησία του San Francesco στο Ηράκλειο, η ίδια η προσαγόρευση «Pietro de Candia", όλα αυτά φανερώνουν αν όχι ακριβώς τη φυσική γέννηση, τουλάχιστον μετά βεβαιότητος την Κρητική (Cretesi), πνευματική και θρησκευτική γέννηση του Pietro Filargo στην Κρήτη.
    Και ακόμη, η ύπαρξη μιας Φραγκισκανής εκκλησίας στις Καρές αφιερωμένη στο Sant' Antonio, όπου ο Πέτρος έζησε και σπούδασε από το 1350 και όπου πιθανότατα εκάρη Ελάχιστος Μοναχός πριν από το ταξίδι του στη Βενετία, αποδεικνύουν και δικαιολογούν απόλυτα την προσαγόρευσή του «Cretese de Candia".
    Σήμερα, όπως και κατά την εποχή κατά την οποίαν ο Gerola επισκέφτηκε τη Μονή, η εκκλησία είναι ερειπωμένη και σε πλήρη εγκατάλειψη.
    Από προσωπική έρευνα που έγινε αποδεικνύεται ότι η εκκλησία στις Καρές αποτελούσε μέρος ενός μεγαλύτερου και ενωμένου συνόλου μοναστηριακού συγκροτήματος. Πάνω σε ένα μικρό παρεκκλήσι με αψίδες στηρίζεται ένα άλλο σώμα σε χαμηλότερο ύψος χωρίς αψίδες και στο οποίο έχει εισχωρήσει μέσα και πλαγίως ένας τάφος.
    Και τα δύο αυτά σώματα βρίσκονται μπροστά από ένα είδος di martece, που αποπειράται να ενώσει κτηριακά και λειτουργικά το όλο συγκρότημα.
    Το κτήριο αυτό βρισκότανε στο μέσον μιας ευρείας περιμέτρου και ήταν ενωμένο με άλλες κατασκευές, οι οποίες με τον καιρό έχουν μετατραπεί σε ιδιωτική αγροικία.
    Στη Νίσυρο, από το 1316, εδρεύει το Τάγμα των Ιωαννιτών Ιπποτών της Ρόδου.
    Ο Μέγας Μάγιστρος Folqes De Villaret παραχώρησε το νησί «In feudi et Jure feudi" στους αδελφούς Giovanni και Bonavita Assanti από την Ίσχια. Το νησί περνά μετά από χέρι σε χέρι σε διάφορους φεουδάρχες έως το 1470, που η κυριαρχία του περιέρχεται απευθείας στο Μέγα Μάγιστρο.
    Η κυριαρχία των Ιπποτών στη Νίσυρο, τουλάχιστον στην αρχή, χαρακτηρίζεται από μια ισχυρή στρατιωτική παρουσία, εν αντιθέσει με την κυριαρχία στην Κρήτη, που χαρακτηρίζεται από τη μεταφορά στο νησί ολόκληρων οικογενειών Βενετών αποίκων.
    Οι σχέσεις μεταξύ των Λατίνων κατακτητών και των Ελλήνων υπηκόων δε θα πρέπει να ήσαν οι καλύτερες.
    Οι Επίσκοποι της Νισύρου ευθύς εξαρχής ήσαν Φραγκισκανοί.
    Τα πρώτα χρόνια της κυριαρχίας των Ιπποτών σημαίνουν για τη Νίσυρο την αρχή της κατασκευής ενισχυμένων φρουρίων, για να δεχθούν και να προστατεύσουν τις Στρατιωτικές Αρχές που ήδη διέμεναν στο νησί.
    Έχοντας το σχήμα περίπου κυκλικό, με διάμετρο τεσσάρων χιλιομέτρων, το νησί βρίσκεται κάτω από την κυριαρχία ενός ηφαιστείου, που δεν έχει σβήσει ποτέ, είναι πάντοτε ενεργό και το οποίο έχει καθορίσει τη ζωή των κατοίκων, την οικονομία τους, αλλά και τη φήμη του.
    Το πιο ενδιαφέρον φρούριο που κτίστηκε στο νησί, το Μαντράκι, επίσημη κατοικία των φεουδαρχών, είναι σφηνωμένο στις κατηφοριές ενός Παλαιοκάστρου, με τείχη από ογκώδεις λίθους και το οποίο έχει στο εσωτερικό του μια μικρή εκκλησία σκαμμένη μέσα στο βράχο με δύο Αγ. Τράπεζες και μια εικόνα της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας, στο πίσω μέρος της οποίας είναι ζωγραφισμένος ο Άγιος Νικόλας, προστάτης της θάλασσας. Αυτό το φρούριο πάνω στη βραχώδη ακτή είναι εστραμμένο προς την Κω, προστατεύει το νησί και είναι ένα από τα σπουδαιότερα στρατηγικά του σημεία.
    Το άλλο φρούριο, στο Εμπόριο, βρίσκεται στο χείλος του ηφαιστείου σε μια ζώνη που δεσπόζει της νήσου Κω και των Τουρκο-Ανατολικών παραλίων.
    Ένα τρίτο κάστρο, που έχει σήμερα τελείως εξαφανισθεί, στην τοποθεσία Αργό, ήταν προσανατολισμένο προς τη μεριά της Ρόδου. Βρισκόταν κάτω από το χωριό Νικιά και προφύλαγε από τυχόν αποβάσεις από την Αγία Ειρήνη. Η περιοχή αυτή είναι πεδινή, με κλίση προς τη θάλασσα, σε αντίθεση με το υπόλοιπο μέρος του νησιού, που είναι ορεινό και απόκρημνο.
    Σήμερα παραμένει μόνο το τοπωνύμιο της περιοχής και το μοναδικό αξιόλογο μνημείο σ' αυτήν την περιοχή, που αξίζει να επισημάνει κανείς, είναι το Μοναστήρι του Σταυρού.
    Εάν, όπως φαίνεται πιθανόν, γεννήθηκε ο Πέτρος στη Νίσυρο, θα μπορούσε να έχει γεννηθεί, κατά την άποψή μου, ακριβώς σ' αυτό το χωριό Αργό, από το τοπωνύμιο του οποίου θα μπορούσε να αποκτήσει το παρωνύμιο Φίλαργος. Φίλαργος φαίνεται περισσότερο σαν παρωνύμιο παρά ένα οικογενειακό επίθετο.
    Ο Πέτρος γεννήθηκε από άγνωστους γονείς. Ο Nicola Martoni το έτος 1394 με την ευκαιρία του «Αρχιπελάγου της Ρόδου» γράφει: «Homines Dicte Insule sunt Greci et fidem Grecam tenet". " Μου φαίνεται απίθανο ότι μια ελληνική οικογένεια, όσο πτωχή και εάν ήταν, πως θα μπορούσε να εγκαταλείψει το παιδί της προς χάρη των Λατίνων».
    Η πιο πιθανή υπόθεση, κατά την άποψή μου, είναι ότι γεννήθηκε από δύο γονείς διαφορετικής εθνικότητας και διαφορετικής θρησκείας. Ο ένας Έλληνας και ο άλλος Λατίνος. Και επειδή ο Έλληνας πιθανόν πέθανε, έμεινε στο Λατίνο η υποχρέωση να τον προστατεύσει, έως την ηλικία των δέκα ετών, όταν το αγοράκι κατά τα λόγια του Suriano: Da Nixoro fu tolto piccolo da un Magistro in Theologia, per aver ingegno divento dottissimo" από τη Νίσυρο το πήρε ένας Μάγιστρος Θεολόγος και επειδή ήταν προικισμένο με ευφυΐα, έγινε μεγάλος σοφός.
    Ο Φραγκισκανός μοναχός, φεύγοντας για ιεραποστολή στους Αγ. Τόπους λίγα χρόνια μετά το θάνατο του Πέτρου, έδειχνε ότι γνώριζε πολύ καλά την ιστορία και τη ζωή του Πάπα. «E per benche se chiami cretense, tamen (tutavia) fu da nixoro, insula delll' apcipelago di Rodi" «Και παρά το γεγονός ότι λέγεται Κρητικός, όμως ήταν από τη Νίσυρο , νησί του Αρχιπελάγους της Ρόδου».
    Η απόλυτη αξιοπιστία του Suriano και η βεβαιότητα με την οποία μεταφέρει αυτήν την προφορική παράδοση, παρά την έλλειψη επιγραφών ή γραπτών κειμένων, δεν αφήνει περιθώρια αμφισβήτησης των ισχυρισμών του. Στην πραγματικότητα ο Πέτρος λέγεται Κρητικός, όμως γεννήθηκε στη Νίσυρο.
    Σπούδασε στην Πάντοβα, στην Οξφόρδη, στο Παρίσι, γίνεται ο ίδιος Καθηγητής της Θεολογίας, συγγράφει διάφορα έργα κυρίως στην ελληνική γλώσσα. Γίνεται επίσκοπος στην Piacenza το 1386, στη Vicenza το 1388, στη Novara το 1389 και Αρχιεπίσκοπος του Milano το έτος 1402.
    Ήπιος, πράος, γενναιόδωρος, επιρρεπής στη Φιλοσοφική έρευνα, επιθυμούσε πάντοτε να πείθει με τη δύναμη του διαλόγου και της επιχειρηματολογίας παρά με τη βία, την εξουσία ή με τα όπλα.
    Προικισμένος με αγνές προθέσεις, δεν υπήρξε άρπαγας, ούτε εκβιαστής, δεν είχε την απληστία στον πλούτο, ούτε είχε την επιθυμία της επίγειας εξουσίας.
    Σοφός, ευσεβής, φιλεύσπλαχνος, αγαπούσε την ήσυχη ζωή, αλλά και το καλό φαγητό, συνήθεια την οποίαν οι κακεντρεχείς την απέδιδαν στην ελληνική του καταγωγή.
    Αγαπούσε να λέει για τον εαυτό του ότι υπήρξε ένας πλούσιος Επίσκοπος, φτωχός Καρδινάλιος και ένας ακόμη πιο φτωχός Πάπας.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ

1on.gif (2742 bytes)