mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

5/7/1998

"Η Αμπελος στα χριστιανικά μνημεία της Κρήτης"
Του Ιωάννη Βολανάκη Δρος Αρχαιολογίας

ampeli.jpg (15759 bytes)Η άμπελος και ο κισσός συνδέονται από τα πανάρχεια χρόνια με το θεό Διονυσο και την λατρεία του. Ο Διόνυσος, σύμφωνα με παλαιά, θεωρία, είναι κρητικής καταγωγής ενώ σύμφωνα με άλλη θεωρία σχετίζεται προς τη θρησκεία των Θρακών (Ορφισμός).
Ο Διόνυσος, υιός του Διός και της Σεμέλης, ανακάλυψε την άμπελο και την παραγωγή του οίνου. Στη συνέχεια εδίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργεια της αμπέλου και την παραγωγή,α πό το γλεύκος των σταφυλιών, του οίνου. Ο Διόνυσος - σύμφωνα με παλαιά αττική παράδοση - εδίδαξε τον βασιλέα της Ικαρίας της Αττικής (σημερινό Διόνυσο Αττικής) ικάριο να καλλιεργεί τηνάμπελο.
Οι αρχαίοι Ελληνες εθεωρουν τον Διόνυσο προστάτη του πολιτισμού και υπερασπιστή των πτωχών και των αδυνάτων. Οσοι δεν εδέχοντο την λατρείαν αυτού, εγνώριζαν την εκδίκησή του. Τα μυστήρια του Διονύσου αποσκοπούσαν στην ανανέωση του ατόμου και της κοινωνίας.
Κατά την ελληνορωμαϊκή εποχή παρατηρείται γενικά κρίση των θεσμών και των καθιερωμένων αξιών.
Η παρακμή των αρχαίων μυστηρίων είχεν ως αποτέλεσμα την αντικατάστασή των από τον Χριστιανισμόν.
Ο Χριστιανισμός θρησκεία της αγάπης όλων των ανθρώπων, στο έργο της ανανέωσης και της σωτηρίας, δεσμεύει τον άνθρωπο με όλες του τις δυνάμεις και επικεντρώνει την αναγέννηση στο πνεύμα. Στους εξωτερικούς τύπους της λατρείας δίδει την αξία υπόμνησης και μέσου σύνδεσης του ανθρώπου μετά του Θεού.
Κατά την Παλαιά Διαθήκη, ο Πατριάρχης Νώε μετά τον κατακλυσμόν "εφύτευσεν αμπελώνα και έπινε εκ του οίνου..." (Γένεσις Θ’ 20-21) ενώ ο Ψαλμωδός παρατηρεί: "Και
οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου..." (Ψαλμός 103 104, 15).
Στην Καινή Διαθήκη ο Ιησούς Χριστός παρομοιάζει Εαυτόν με την άμπελον: "Εγώ είμι η άμπελος η αληθινή και ο Πατήρ μου ο γεωργός έστιν... (Ιωάννου 15,1). Οι πιστοί δεν παρομοιάζονται με τα κλήματα της αμπέλου (Ιωάννου 15,5). Ο Απόστολος των Εθνών, Παύλος, γράφοντας προς τον Τιμόθεον, του συνιστά: "... οίνω ολίγω χρω δια τον στόμαχόν σου και δια τας πυκνάς σου ασθενείας..." (Α’ Τιμόθεον 5,23).
Στο Κοράνιον αναφέρεται: "Εντός των κήπων (Του Παραδείσου) ρέουσι ποταμοί κρυσταλλίνων υδάτων, γάλακτος... και ηδύποτου οίνου..." (Κοράνιο, Κεφ. ΝΖ 16).
Ο οίνος, θρησκειολογικά εξεταζόμενος, θεωρείται ισοδύναμος και ισότιμος προς το αίμα των ανθρώπων και των ζώων. Γι αυτό και συχνά, κατά την λατρείαν, αντικαθίσταται το αίμα με τον οίνον. Πρόκειται για την "αναίμακτον θυσίαν".
Κατά τη διάρκεια των αρχαίων μυστηρίων εγίνετο χρήση ιερών τροφών και ποτών - συνήθως άρτου και οίνου. Οι λατρεις επίστευαν ότι μετέχοντες στα ιερά αυτά Δείπνα, ενούντο μεταξύ των και μετά του θείου.
Η έρευνα των χριστιανικών μνημείων της Κρήτης οδηγεί, μεταξύ άλλων, και στα εξής συμπεράσματα:
1. Κατά την πρωτοχριστιανική εποχή (1ος - 3ος αιώνας μ.Χ) είτε δεν ανεγείρονται χριστιανικά, λατρευτικά μνημεία στην Κρήτη, είτε και εάν ανεγειρονται, σκόπιμα δεν διαφέρουν από τα άλλα και έτσι δεν αναγνωρίζονται σήμερα.
Ορισμένοι τάφοι θα μπορούσαν να αποδοθούν στην περίοδο αυτή.
2. Κατά την παλαιοχριστιανικήεποχή (4ος - 6ος αιώνας μ.Χ.) απαντά το θέμα της αμπέλου (κληματίδα - βότρεις - αμφορείς ή κάναθροι πλήρεις οίνου) σε ψηφιδωτά δάπεδα βασιλικών, μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη,
ε κκλησιαστικά σκεύη, λύχνους, είδη μικροτεχνίας κ.λπ., με προφανή συμβολισμό.
3. Κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή (7ος - 18ος αιώνας μ.Χ.) το θέμα της αμπέλου υπό ποικίλες μορφές απαντά σε τοιχογραφίες, τέμπλα, αρχιτεκτονικά μέλη,εικονες, χειρόγραφα, άμφια,ιερά καλύμματα, εκκλησιαστικα σκεύη, είδη μικροτεχνίας κ.λπ Σε ορισμένες εικόνες ο Ιησούς Χριστός παρίσταται ως "Η Αμπελος",ενώ σε άλλες η Θεοτόκος εικονίζεται ως "Η Ρίζα του Ιεσσαί" ή "Η Αμπελος"κ.λπ.
Ναοί, Μονές, εικόνες και οικισμοί της Κρήτης έχουν αναλάβει την ονομασίαν των από την άμπελον και τα παράγωγά της. 27/6


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)