mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

6/11/1998

Η μόνη απειλή για τη γη είναι ο ίδιος άνθρωπος
Του Γιώργου Γραμματικάκη

grammati.jpg (12314 bytes)Να σας συστηθώ - είμαι ο αναγνώστης. Διαβάζω τα κείμενά σας στην "Ε" και στην "ΚΕ" έχω και τα βιβλία σας, και μου δημιουργούνται πολλές απορίες. Φοβούμαι όμως ότι οι ερωτήσεις μου θα είναι αφελείς, ή λάθος...
Ιδιαίτερα στην επιστήμη, δεν υπάρχουν ερωτήσεις που είναι αφελείς, ούτε λάθος. Οι απαντήσεις αποδεικνύονται καμια φορά λάθος. Η ερώτηση για παράδειγμα "γιατί η νύχτα είναι σκοτεινή", που φαίνεται αφελής, βρίσκεται στη ρίζα της σύγχρονης κοσμολογίας. Η νύχτα είναι σκοτεινή, επειδή το Σύμπαν γεννήθηκε κάποια στιγμή, δεν υπήρχε από πάντα, και σήμερα συνεχώς διαστέλλεται. Η ερώτηση, επίσης, "πως θα φαίνεται ο κόσμος αν ταξιδέψω με μια ακτίνα φωτός", που μοιάζει βγαλμένη από παραμύθι, οδήγησε τον Αϊνστάιν στην θεωρία της Σχετικότητας, και στην ενοποίηση του χώρου με τον χρόνο.
lΟι δικές μου ερωτήσεις είναι πιο πεζές, γήινες. Με απασχολεί, για παράδειγμα, να απειλείται η Γη από τους αστεροειδείς. Δεν σας κρύβω ότι ανυσυχώ. Πρόσφατα ακούστηκε ότι ένας από αυτούς θα περάσει πολύ κοντά από τη Γη....
Είναι αλήθεια ότι η πρόσφατη ανακάλυψη ενός αστεροειδούς - που, όπως ένας κατάδικος, είναι γνωστός ως 1997 XF11- ανησύχησε πολύ τους ανθρώπους. Δεν φαίνεται όμως ότι τελικά απειλεί τη Γη. Οι πρώτες εκτιμήσεις, μόλις ανακαλύφθηκε, στηρίχθηκαν σε λίγα δεδομένα, και έδειχναν ότι ο αστεροειδής το έτος 2028 θα μας πλησιάσει επικίνδυνα.
Ευτυχώς, ένας παρατηρητικός αστρονόμος επεσήμανε τον ίδιο αστεροειδή σε φωτογραφίες του ουρανού πριν από μια οκταετία. Ετσι, υπολογίστηκε με ακρίβεια η τροχιά του, και διαπιστώθηκε ότι θα περάσει ένα εκατομμύριο χιλιόμετρα μακριά. Η πιθανότητα, όμως, ότι ένας αστεροειδής θα συγκρουσθεί κάποτε με τη Γη, είναι υπαρκτή.
lΗ απειλή δηλαδή παραμένει...
O συνολικός αριθμός των αστεροειδών υπερβαίνει τις 100.000, οι περισσότεροι όμως είναι πολύ μικροί. Ουσιαστική λοιπόν απελή αποτελούν μόνον όσοι αστεροειδείς έχουν μεγάλο μέγεθος, που ξεπερνά καμιά φορά και τα χιλιόμετρα, και οι τροχιές τους γύρω από τον Ηλιο διασταυρώνονται με την τροχιά της γης. Οι πιο γνωστοί, που ενδημούν στη ζώνη των αστεροειδών έχουν και ωραία ονόματα, όπως Ικαρος ή Ερως. Δεν ξέρω μάλιστα αν ο θεός Δίας συμπαθούσε τους θνητούς, αλλά ο πλανήτης που φέρει το όνομά του, επειδή έχει τεράστια επιφάνεια και βαρυτικό πεδίο, αποτελεί κατά κάποιο τρόπο ασπίδα της Γης. Θα έλεγα λοιπόν ότι άλλα πράγματα απειλούν την Γη, όχι τόσο οι αστεροειδείς.
lΤι εννοείτε;
Μα, απλούστατα, η μόνη σταθερή απειλη για τη Γη είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, και η μωρία του. Δεν φτάνει που την φόρτωσε με πυρηνικά όπλα, ικανά να εξαφανίσουν όλους τους κατοίκους της, αλλά διαρκώς αλλοιώνει τη θάλασσα και τον αέρα της, που υπήρξαν και λικνο της δικής του υπάρξεως
lΟι απειλές όμως, απο τον ουρανό έχουν κάτι το τρομακτικό...
Αναμφίβολα, όμως η επιστήμη έχει βοηθήσει στην απομυθοποίησή τους. Ενώ στις αρχές του αιωνα μας η διέλευση του κομήτη του Haley προκάλεσε πανικό και υστερία, η επιστροφή του πριν απο λιγα χρόνια δεν προκάλεσε κανένα φόβο. Με την πρόοδο μάλιστα της τεχνολογίας, δεν είναι μη ρεαλιστική η κατασκευή ενός πυραύλου που θα εκτρέψει έναν απειλητικό αστεροειδή ή κομήτη από την τροχιά του.
Βρίσκω μάλιστα, ότι η πρόσφατη απειλή από τον αστεροειδή 1997 XF11, που ευτυχώς ήταν παροδική, είχε κάτι το πολύ διδακτικό. Εδειξε ότι η ιστορία του Σύμπαντος δεν σταματά σε μας, και κλόνισε για μια ακόμα φορά την υπερφίαλη αντίληψη για τη θέση μας στο Σύμπαν.
lΤι γνωρίζουμε λοιπόν σήμερα για τη θέση μας στο Σύμπαν;
Η Γη δεν είναι φυσικά κέντρο του ηλιακού συστήματος, όπως πίστευαν οι αρχαίοι πολιτισμοί. Ούτε το ηλιακό σύστημα έχει κάποια προνομιακή θέση στον γαλαξία μας. Υπάρχουν τουλάχιστον διακόσια δισεκατομμύρια αστέρια όπως ο Ηλιος, και πιθανόν ανάλογος αριθμός πλανητών. Ουτε καν όμως ο δικός μας γαλαξίας είναι μοναδικός. Οπως ανακάλυψε με έκπληξη η σύγχρονη αστρονομία, στο Σύμπαν υπάρχουν δισεκατομμύρια γαλαξίες. Η Γη είναι λοιπόν μια απειροελάχιστη κουκίδα σε ένα αχανή χώρο. Η μόνη προφανής, και αξιοζήλευτη ιδιαιτερότητά της, είναι η παρουσία της ζωής.
lΜε τη σύγχρονη γνώση λοιπόν και την εξέλιξη των τηλεσκοπίων, το Συμπαν εχει παύσει να είναι μυστηριώδες...
Δεν είναι αλήθεια. Οι συνεχείς ανακαλύψεις, απλώς μεταθέτουν αλλού τ α αινίγματα. Να σας δώσω ενα παράδειγμα: Ενώ με τα σύγχρονα τηλεσκόπια και την θεωρητική έρευνα έχουμε πια μια καινούρια εικόνα για την διανόητη έκταση του Σύμπαντος και τις διεργασίες της ύλης του, είναι πια σχεδόν βέβαιο ότι αυτό που "βλέπουμε" είναι ένα μικρό μόνο μέρος του Ολου. Φαίνεται ότι στη μάζα του Σύμπαντος, κυριαρχεί η λεγόμενη "σκοτεινή" ύλη, που είναι απολύτως αθέατη, και για τη φύση της οποίας υποθέσεις μόνον υπάρχουν.
lΜου φαίνεται όμως ότι οι σύγχρονες ανακαλύψεις έχουν άρει την ποιητική και ρομαντική διάσταση του διαστήματος....
Από τη μια μερια αίρουν πραγματι αυτή τη διάσταση, από την άλλη όμως προσθέτουν την μαγεία της επιστημονικής γνώσεως. Οταν αυτή δίδεται σωστά και όχι όπως την δίδει η σημερινή παιδεία, η επιστημονική γνώση μπορεί μεν να μη δημιουργεί ρομαντικά αισθήματα, έχει όμως πάντοτε ποίηση και ομορφιά. Οπως η τέχνη, πλουτίζει εσωτερικά τον άνθρωπο.
lΕίναι αλήθεια ότι παρατηρώντας το Σύμπαν κοιτάζουμε πίσω το χρόνο;
Πάντοτε. Και αυτό οφείλεται στο ότι η ταχύτητα του φωτός είναι μεν πολύ μεγάλη, αλλά όχι άπειρη. Ετσι η εικόνα που φτάνει στα μάτια μας δεν είναι πια το παρόν του αστεριού, αλλά το παρελθόν του, τότε που ξεκίνησε το φως. Ακόμα και τον δικό μας Ηλιο, βλέπουμε με οκτώ λεπτά καθυστέρηση. Ενώ το κοντινότερο σ' αυτόν αστέρι, που είναι ο Α του Κενταύρου, φαίνεται όπως ήταν πριν τέσσερα χρόνια. Τα πράγματα όμως γίνονται δραματικά στα πολύ μακρινα αστέρια: Μπορεί πια να μην υπάρχουν, ενώ ακόμα λάμπουν στον ουρανό! Οι φωτογραφίες από τις εσχατιές του Σύμπαντος, που πήρε το διαστημόπλοιο Hubble, απεικονίζουν αρχέγονους γαλαξίες, δισεκατομμύρια χρόνια πίσω στο παρελθόν. Αλλωστε η λαμπρή έκρηξη υπερκαινοφανούς, που παρατηρήθηκε το 1987 κοντά στο νέφος του Μαγγελάνου, είχε γίνει στην ουσία πριν από 170.000 χρόνια. Οταν, περίπου, το ανθρώπινο είδος άρχισε να περπατά όρθιο. Η σύγχρονη αστρονομία είναι λοιπόν μια ιδιότυπη αρχαιολογία του Σύμπαντος. Η αίσθηση ότι περιβαλλόμαστε μόνο από το παρελθόν του Σύμπαντος, ποτέ από το παρόν του, είναι ασφαλώς συγκλονιστική.
lΘα πάμε στην πραγματικότητα ποτέ πίσω στο χρόνο; Δεν λένε ότι αυτό συμβαίνει με τις μαύρες οπές;
Είναι αλήθεια ότι μια θεωρητική διερεύνηση, που οφείλεται μάλιστα στον Αϊστάιν, αφήνει το ενδεχόμενο η δίοδος από τις μαύρες οπές να οδηγεί πολλά δισεκατομμύρια χρόνια στο παρελθόν ή στο παρόν, αλλά σε ενα ολότελα διαφορετικό Σύμπαν. Τολμηρές ιδέες γύρω από το χρονο και τη ροή του εμφανίζονται και στις σ΄υγχρονες θεωρίες, που προσπαθούν να ενοποιήσουν τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας με την Κβαντομηχανική.
Μέχρις ότου όμως λυθεί θεωρητικά το πρόβλημα, και επειδή η δίοδος από τις μαύρες τρυπες εμφανίζει πρακτικές δυσκολίες (το ανθρώπινο σώμα θα αποσυντεθεί εις τα εξ ων συνετέθη από την ιλιγγιώδη βαρυτική έλξη) ας αφεθούμε στη λογοτεχνία, ή στον κινηματογράφο, για τις αναδρομές μας στο παρελθόν. Διαθέτουν αριστουργηματα, από το "Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο" του Προυστ έως τα "Εκατό χρόνια μοναξιάς" του Μαρκές, και από το "Θωρηκτό Ποτέμκιν" του Αϊζενστάιν έως τις ταινίες του Βισκόντι.
lΛέγεται ωστόσο ότι είμαστε πολύ κοντά στην "Ενιαία Θεωρία", που θα εξηγεί τα πάντα...
Λέγεται και μάλιστα από σπουδαίους φυσικούς. Εγώ θεωρώ ότι παρόμοιες απόψεις έχουν μια ιδιότυπη αφέλεια. Πολλές φορές στην ιστορία της η επιστήμη πίστεψε ότι βρισκόταν κοντά στην ερμηνεία των πάντων, όπως τον προηγούμενο αιώνα, με τους θριάμβους της μηχανικής και του ηλεκτρομαγνητισμού. Αλλωστε ακόμα και αν φτάσουμε να ερμηνεύσουμε με πληρότητα το Σύμπαν, απομένει ένα άλλο Σύμπαν, εξίσου ενδιαφέρον και αινιγματικό: το εσωτερικό Σύμπαν.
Είναι ήδη γνωστό ότι η λειτουργία του εγκεφάλου δεν κατανοείται εύκολα με βάση τους γνωστους νόμους. Κατά τη γνώμη μου, αυτή που βρίσκεται στα πρόθυρα μιας πραγματικής επανάστασης ανάλογης με ό,τι πέτυχε η φυσική στον αιώνα μας, είναι η Βιολογία.
lΑπ' ότι ξέρω όμως, για τη γένεση του Σύμπαντος έχουμε μια ικανοποιητική θεωρία...
Πράγματι, η θεωρία που πρεσβεύει ότι το Σύμπαν γεννήθηκε πριν από 15 δισεκατομμύρια χρόνια από μια Μεγάλη Εκρηξη - την περιώνυμη πια Big-Bang ισχυροποιείται διαρκώς. Τόσο από πλευράς παρατηρήσεων, όσο και από θεωρητικές εργασίες. Δεν παύει όμως να έχει πολλά και μεγάλα προβλήματα, και ίσως στο μέλλον να υποστεί μια ισχυρή αναθεώρηση.
Αλλά τι υπήρχε πριν τη Μεγάλη Εκρηξη;
Αυτή η ερώτηση ισχύει ίσως για την μεταφυσική ή τη θρησκεία, αλλά δεν έχει νόημα για την επιστήμη.
Οπως συνάγεται από τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, τίποτε δεν υπήρχε, και τίποτα δεν έγινε πριν. Ο χώρος και ο χρόνος δημιουργούνται τη στιγμή της Μεγάλης Εκρήξεως.
lΜήπως όμως η αδυναμία της επιστήμης να απαντήσει στο ερώτημα, αποτελεί νίκη της θρησκείας;
Καθόλου. Δεν υπάρχει αδυναμία της επιστήμης, αλλά εντιμότητα και συνέπεια. Σήμερα η ισχύς των αποδεκτών επιστημονικών θεωριών φτάνει απειροελάχιστο χρόνο κοντά στη Μεγάλη Εκρηξη. Αν ποτέ ενοποιηθεί η κβαντικη΄΄ μηχανική με την βαρύτητα, ίσως μάθουμε περισσότερα. Υπάρχουν πάντως θεωρίες που υποστηρίζουν την ύπαρξη πολλών συμπάντων, ή ένα μεγάλο αριθμό από απόπειρες μέχρι να δημιουργηθεί το δικό μας Σύμπαν.
lΔεν φαίνεται να δέχεστε τις θρησκευτικές αντιλήψεις...
Δεν είμαι αντίθετος στα θρησκευτικά συναισθήματα, ούτε στην έκφραση της ανθρώπινης αγωνίας μέσα από κάποια πίστη. Η επιστήμη όμως και η θρησκεία έχουν δρόμους ούτε καν παράλληλους, αλλά αποκλίνοντες. Η επιστήμη στηρίζεται σε πειράματα στη λογική και στη συνέπεια των θεωριών της. Η θρησκεία σε ανθρωποκεντρικά δόγματα, σε αλήθειες εξ αποκαλύψεως. Οποτε η θρησκεία είχε κοσμική δύναμη, καταδίωξε τις επιστημονικές αλήθειες, και τους ανθρώπους που τις υποστηριζαν. Σήμερα απλώς προσπαθεί να τις οικειοποιηθεί, ή να τις ερμηνεύσει κατά το δοκούν. Αν ισχύει κάτι ενδιαφέρον, αλλά περίπου ανερμήνευτο, είναι ότι πολλές φορές το ανθρώπινο μυαλό συλλαμβάνει την ίδια αλήθεια, αλλά από διαφορετικούς δρόμους. Ακόμα και από το δρόμο του μύθου. Σε ένα πρόσφατο ταξίδι μου στην Αίγυπτο, για τα τελευταία γυρίσματα της τηλεοπτικής σειράς που βασίζεται στην "Κόμη της Βερενίκης", εντυπωσιάστηκα από το πως φανταζόταν η αιγυπτιακή μυθολογία τη δημιουργία του κόσμου. Από το χάος του πρωταρχικού ωκεανού, που ονομαζόταν Νουν, αναδύθηκε ενας πρωταρχικός λόφος, κι εκεί για πρώτη φορά αναπτύχθηκε η ζωή. Οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι πίστευαν δηλαδή και εκείνοι σε κάποιου είδους Μεγάλη Εκρηξη.
lΠως έγινε να γυριστεί τηλεοπτική σειρά ένα βιβλίο για το Σύμπαν;
Ξεκίνησε από μια πρόταση της ΕΡΤ, και συγκεκριμένα του κ. Αλαβάνου, πριν από δύο περίπου χρόνια. Είναι ένα δύσκολο και ολισθηρό εγχείρημα. Προσπαθεί να μιλήσει για την δημιουργία του Σύμπαντος και της ζωής, με τρόπο κατανοητό και χωρίς να προκαλεί πλήξη. Μόνον πάντως το αποτέλεσμα, όταν η τηλεοπτική σειρά αρχίσει να προβάλλεται στις αρχές Νοεμβρίου, θα δώσει την απάντηση αν πέτυχαν οι προθέσεις μας. Μέχρι τότε δεν αξίζει να μιλά κανείς. Συχνά ακούγονται θριαμβολογίες και αναλύσεις για παραστάσεις και ταινίες, πριν καν ολοκληρωθούν. Στην τέχνη ωστόσο, σε αντίθεση με τη ζωή, οι καλές προθέσεις δεν μετρούν.
lΜε όλα αυτά - γράψιμο, διδασκαλία, τηλεόραση, υπήρξατε και πρύτανης - πως προλαβαίνετε;
Για τη φυσική, ο χρόνος αποτελούσε πάντα ένα πρόβλημα. Η σχετικότητα ωστόσο έκανε το μεγάλο άλμα, και τον ενοποίησε με το χώρο. Ο χρόνος παραμένει ομως πάντα μεγάλο πρόβλημα για την προσωπική μου ζωή, και δεν βλέπω καθόλου να ενοποιείται με τον εαυτό μου. Αισθάνομαι ότι πάντα μου λείπει. Πρώτα, γιατί η Ελλάδα είναι η χώρα που σπαταλά κανείς πολύ χρόνο για να κάνει τα αυτονόητα. Δεύτερο, γιατί σαν άνθρωπος έχω αναρχικές τάσεις απέναντι στο χρόνο, δεν μου αρέσει πολύ να πειθαρχώ. Ετσι, ανάμεσα σε υποχρεώσεις που διαρκώς αλλάζουν πρόσωπο, πρέπει να βρω χρόνο για τους ανθρώπους που αγαπώ, ή για να μην κάνω τίποτα ένα πρωινό, για να διαβασω ή να ασχοληθώ με πράγματα απολύτως άχρηστα αλλά ενδιαφέροντα.
Μετά από αυτά, με αντιπροσωπεύει αυτό που είπε κάπου η ποιήτρια Κική Δήμουλα: "Θα ήθελα κάποτε να φωτογραφίσω το χρόνο. Ταπεινωμένον. Να τον μαστιγώνει ανελέητα ένας ανώτερός του χρόνος, ανεξάντλητος και δικός μας".
lΜια που αναφέρεστε συχνά στην ποίηση, ελπίζετε κάποτε ο άνθρωπος να παψει να "βλέπει" το Σύμπαν χωρισμένο σε επίπεδα, το αστρονομικό, το θεολογικό, το ποιητικό, και να το δει στην ολότητά του;
Είναι η μόνη διέξοδος, αν δεν επιθυμεί να αποκτά διαρκώς και περισσότερες γνώσεις,αλλά ελάχιστη Γνώση. Αυτό άλλωστε προσπαθούν να πουν, με πολύ ταπεινό τρόπο τα "Κοσμογραφήματα", που είναι το δεύτερο βιβλίο μου και με αντιπροσωπεύει ίσως περισσότερο. Η εξειδίκευση είναι πολλές φορές αξιοθαύμαστη, ίσως και απαραίτητη. Ομως ο μονοδιάστατος άνθρωπος, συλλαμβάνει μόνο ντους ήχους του κόσμου, όχι την μουσική του.
lΘα μπορούσε να επινοηθεί μια γλώσσα ικανή να εκφράζει αυτή την ολότητα;
Μα υπάρχει αυτή η γλώσσα, αλλά απλώς συχνά υπολειτουργεί ή τραυλίζει. Είναι η γλώσσα της δημιουργίας, εννοώ της σπουδαίας δημιουργίας, που δεν έχει σημασία αν εκφράζεται μέσα από την επιστήμη, την τέχνη ή ένα ποιητικό έργο. Η γραμματική των επί μέρους γλωσσών ποικίλλει, έχει τους δικούς της κανόνες, το συντακτικό όμως παραμένει το ίδιο.
Εχω την άποψη ότι πίσω από την "Οδύσσεια" του Ομήρου, την μουσική του Μότσαρτ ή τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας, υπολανθάνει ένας κοινός άξονας, μια αισθητική που δεν προσδιορίζεται, και που είναι ακριβώς η απόπειρα για μια αίσθηση του Ολου. Αυτή ακριβώς την αίσθηση δεν δίδει και ένας μεγάλος ερώτας; Ισως μάλιστα για υτό περικλείει και το αναπόφευκτο τέλος.
lΠοιά είναι όμως η δική σας προσωπική αλήθεια;
Η τηλεοπτική σειρά που σας ανέφερα, και που έχει απορροφήσει πολύ από το χρόνο και το ενδιαφέρον μου τον τελευταίο καιρό, έχει πάρει τον τίτλο "Αναζητώ τας την Βερενίκη".
Πάντα έλεγα ότι η αναζήτηση της Βερενίκης, της καθε Βερενίκης, συνοδεύεται από προσδοκίες και μεγάλη ομορφιά. Ομως κουβαλά μαζί της και την απόγνωση. Ιδιαίτερα όταν έχει κανείς την υποψία, σχεδόν την βεβαιότητα, ότι η Βερενίκη ίσως να μην υπάρχει, η αναζητήση της όμως δεν πρόκειται ποτέ να σταματήσει. (3/11)


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)