mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

2/11/1999

ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΕΠΑΝΩΣΗΦΗ
ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

aggeorg1.jpg (30079 bytes)Στις 15 Οκτωβρίου έγινε εκδήλωση στη Δημ. Αίθουσα «Ανδρόγεω» για τον αείμνηστο επιστήμονα και διακεκριμένο για την προσφορά του κρητικό, Νίκ. Παναγιωτάκη, με τη συμπλήρωση δύο χρόνων από την εις Κύριον εκδημία του. Διαβάσαμε στον τύπο για τους επιφανείς ομιλητές που τον τίμησαν με όσα είπαν και τις προσωπικότητες που παρευρέθησαν και έδωσαν με την παρουσία τους ιδιαίτερο βάρος στην όλη εκδήλωση. Υποχρεώσεις μου στη Μεσαρά με εμπόδισαν να απολαύσω, και να ωφεληθώ από τα όσα ακούστηκαν. Όμως για να καλύψω το κενό μέσα μου, ξεφύλλισα κάποιες φωτοτυπίες που είχα στο γραφείο μου από ένα κείμενο του αοιδίμου ανδρός, που είχε δημοσιευθεί στα «Κρητικά Χρονικά» (17ος τόμος). Στο δημοσίευμά του αυτό ο μεγάλος ερευνητής-φιλόλογος δεν παραλείπει να σημειώσει πού το έγραψε: Λονδίνο, Ιούλιος 1963. Ήταν η εποχή που ως υπότροφος του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών μετά την αναγόρευσή του σε διδάκτορα του Πανεπιστημίου Αθηνών (1961), σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (1962-5). Στην Αγγλία βέβαια αναγκάστηκε να ξαναβρεθεί στα χρόνια της δικτατορίας. Όμως η εργασία αυτή που σήμερα αναδημοσιεύομε ύστερα από τόσα χρόνια από τα «Κρητικά Χρονικά», γράφτηκε στον πρώτο του ξενιτεμό μέσα στη δίψα των σπουδών.
Δεν ξεχνώ τη συγκίνησή μου όταν το διάβασα τυχαία, ερευνώντας για άλλο θέμα μέσα στη Βικελαία βιβλιοθήκη (αυτό το πνευματικό θησαυροφυλάκιο της γενέτειράς μας πόλεως). Σκέφθηκα ότι αυτός ο άνθρωπος κουβαλούσε μέσα του την Κρήτη και φαντάσθηκα πώς σπαρταρούσε η καρδιά του κάθε φορά που στην έρευνά του εκεί στην αλλοδαπή, συναντούσε κάτι από τους κλεμμένους θησαυρούς μας που βρέθηκαν σε ξένα χέρια και ξένες χώρες σε εποχές σκλαβιάς και αγώνων για την απελευθέρωση της Πατρίδας και ιδιαίτερα της Κρήτης μας.
Εκεί, λοιπόν, στο Βρετανικό Μουσείο ανάμεσα στις συλλογές των χειρογράφων, ανακάλυψε ένα πολύτιμο χειρόγραφο «καλλιγράφου χειρός» που δεν ήταν άλλη χειρ από τους Γεωργίου Γουνάλε εν έτει 1794, όταν ο Επανωσήφης ήταν βιβλιογραφικό και καλλιτεχνικό κέντρο «κατά τα σκοτεινά και δούλεια έτη». Σημειώνω δε εδώ ως εν παρενθέσει, ότι είναι ιδιαίτερη εύνοια του Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου προς το Μοναστήρι του ότι εδώ και μισό αιώνα ξαναζωντάνεψε η καλλιγραφική παράδοση της Μονής με το χαρισματούχο καλλιγραφικό χέρι του Μοναχού Γαβριήλ Μαμουγιώργη.
Και υπογραμμίζω την αξία της καλλιγραφικής προσφοράς, αφού αποτελεί έμπρακτο σεβασμό στην παράδοση της Μονής σε μια εποχή φανταστικής προόδου της τυπογραφίας.
Η δημοσίευση, λοιπόν, της εργασίας του μακαριστού Ν.Μ.Παναγιωτάκη έχει σκοπό να αποτελέσει μια μικρή συμμετοχή στο φιλολογικό μνημόσυνό του, έστω και στον απόηχό του, αλλά πάντως σήμερα που εορτάζει η Εκκλησία μας τη μνήμη της ανακομιδής των λειψάνων του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Γεωργίου και πανηγυρίζει τη δεύτερη πανήγυρή της η μονή Επανωσήφη, Μονή από την οποία προήλθε το χειρόγραφο και Μονή της μετανοίας του υποφαινόμενου.
Δυστυχώς λόγω του περιορισμένου χώρου της εφημερίδος δεν μπορεί να δημοσιευθεί ολόκληρη. Δημοσιεύουμε έτσι τις κυριότερες παραγράφους, αποφεύγοντας τις πολλές υποσημειώσεις οι οποίες εξυπηρετούν τον επιστημονικά ενδιαφερόμενο αναγνώστη και που μπορεί άλλωστε να τις βρει στα Κρητικά Χρονικά.
Θέλω επίσης να παρατηρήσω ότι ο αείμνηστος δεν παρέλειψε στην εργασία του αυτή να παρατηρήσει τις σημειώσεις που είχαν γίνει πάνω στο χειρόγραφο κατά καιρούς από αδελφούς της Μονής. Ήταν παλαιά συνήθεια στα Μοναστήρια να γράφουν μεγάλα γεγονότα της ζωής τους οι Μοναχοί και τις ημερομηνίες αυτών (κουρές, χειροτονίες κλπ) πίσω στις εικόνες ή στα εκκλησιαστικά βιβλία.
Από το συγκεκριμένο χειρόγραφο αντλούμε πληροφορίες για ονόματα πατέρων και γεγονότων που δεν γνωρίζαμε αφού το σωζόμενο μοναχολόγιο αρχίζει από το 1869. Έτσι π.χ. βλέπομε: α) «1818 Μαρτίου 10 έγινα ηγούμενος εγώ Νεκτάριος αμαρτωλός και ανάξιος», β) «1809 την ημέρα της Χριστού γεννήσεως έγινα Ιεροδιάκονος ονομαζόμενος Μεθόδιος Φουρναράκης Ιουλίου 8 μπήκα εκκλησιάρχης» και συνεχίζει καταγράφοντας ένα σημαδιακό κατά τη γνώμη του ενύπνιο και ένα θαύμα ότι το 1810 ημέρα Κυριακή (δεν διακρίνεται η ημερομηνία) είχε ιδρώσει η θαυματουργός εικόνα του Αγίου Γεωργίου και γ) ότι το χειρόγραφο «ηγοράσθη παρ' εμού του Γρ. Μπουρνιά παρακλήσει και κόπω πολλώ δραχμάς 200 κατά Μάιον του 1882 εν Αθήναις».
Αιωνία η μνήμη του μεγάλου Κρητικού επιστήμονος Νικολάου Παναγιωτάκη.

+Αρχιμ. Χρυσόστομος Παπαδάκης
Πρωτοσύγκελλος Ιεράς Μητρ. Γορτύνης και Αρκαδίας

ΝΕΟΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟΝ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΑΠΑΝΩΣΗΦΗ
ΤΟΥ Ν.Μ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΚΗ (+)

Εν λίαν ενδιαφέροντι μελετήματι περί της μονής του Αγίου Γεωργίου του Απανωσήφη, όπου συνεκέντρωσε διά πρώτην φοράν πλήθος ιστορικών ειδήσεων περί της μεγάλης ταύτης Κρητικής μονής, ο συγγραφεύς κ. Εμμ. Πετράκης, παρατηρών ότι η μεγίστη πνευματική και καλλιτεχνική άνθησις της μονής σημειούται κατά τον ΙΗ΄ αιώνα, υποδεικνύει αποκείμενον εν τη μονή χειρόγραφον εξόχως κεκαλλιγραφημένον, γραφέν υπό Γεωργίου Γουνάλε εν έτει 1794. Το παρόν σημείωμα αποβλέπει εις την συναγωγήν συμπληρωματικών τινων στοιχείων περί της μονής ως κέντρου βιβλιογραφικού και καλλιτεχνικού κατά τα σκοτεινά δούλεια έτη του ΙΗ΄ αιώνος, και δη εις την παρουσίασιν ενός νέου αγνώστου χειρογράφου της μονής, αποτελούντος εξαίρετον καλλιτεχνικόν μνημείον, γεγραμμένου δε υπό του αυτού καλλιγράφου.
Το εν λόγω χειρόγραφον, περιέχον τας ακολουθίας των εορτών του αγίου της 3ης Νοεμβρίου και της 23ης Απριλίου, απόκειται εν ταις συλλογαίς χειρογράφων του Βρεταννικού Μουσείου υπό τον αριθμόν Additional 41483. Πρόκειται περί χαρτώου κώδικος διαστάσεων 22,3Χ16,8 εκ. εκ 49 φύλλων, ων το πρώτον (α) και το τελευταίον (ς) είναι συνεσταχωμένα μετά του εξωφύλλου και του οπισθοφύλλου αντιστοίχως. Η στάχωσις είναι απλή εκ βαθυερύθρου βύρσης επί σανίδων. Το κείμενον άρχεται από του 4ου φύλλου και κλείεται εν τω 46ω, τα φύλλα δε ταύτα έχουσι προσφάτως αριθμηθή 1-43. Προηγούνται και έπονται τούτων ανά δύο λευκά παράφυλλα (β,γ,δ,ε) άνευ αριθμήσεως πλην των αv, βr, και ςr (Ι-ΙΙΙ), ων τα δύο τελευταία περιέχουσι σημειώματα. Όλον το χειρόγραφον είναι γεγραμμένον υπό μιας και της αυτής καλλιγράφου χειρός, άνευ σχεδόν ορθογραφικών σφαλμάτων. Το κείμενον είναι μονόστηλον, ο αριθμός δε των στίχων ποικίλλει από 26 έως 28. Ευρέως εγένετο χρήσις ερυθρού μέλανος ιδία εν τοις τίτλοις και ταις λειτουργικαίς και μουσικαίς οδηγίαις ως και εν τοις πλείστοις των αρχικών γραμμάτων. Δις προς τούτο εχρησιμοποιήθη και κίτρινον (3r, 42v). Αι συντμήσεις είναι ελάχισται, περιορίζονται δε μόνον εν ταις λειτουργικαίς και μουσικαίς οδηγίαις. Το χειρόγραφον είναι πλουσίως διακεκοσμημένον δια πολυχρώμων κοσμημάτων και περιτέχνων αρχικών, ως και δια δύο ολοσελίδων μικρογραφιών.
Το χειρόγραφον περιεγράφη προσφάτως εν τω καταλόγω των νέων αποκτημάτων του τμήματος χειρογράφων του Βρεταννικού Μουσείου, όπου ο συντάξας πιθανολογεί την εκ Κρήτης προέλευσιν αυτού εκ της αναφοράς της νήσου εν τοις μεγαλυναρίοις (43v), προσθέτει δε ότι τούτο πιθανώς είχε γραφή "for a monastery o St. George, possibly the celebrated monastery of St. George at Arkadi, in Crete, at that time the wealthiest house in the island». Ουδεμία όμως απομένει αμφιβολία ότι το χειρόγραφο εγράφη δια την μονήν του Αγίου Γεωργίου του Απανωσήφη, παρ' ότι ουδαμού εν αυτώ μνημονεύεται το όνομα της μονής. Γραφεύς είναι ο αυτός Γεώργιος Γουνάλες ο Κρης, όστις έγραψε την ακολουθίαν της 3ης Νοεμβρίου εν έτος ακριβώς πρότερον (1794), ομοίαν, ως φαίνεται προς την εν ff.1-29 του παρόντος περιεχομένην, την αποσταλείσαν εις το μετόχιον της μονής εν Σμύρνη, ήδη δε φυλασσομένην εν τη μονή.
Εκ πάντων των ανωτέρω δυνάμεθα να ανασυνθέσωμεν αδρομερώς την ιστορίαν του χειρογράφου. Ο Γεώργιος Γουναλές περατώσας την γραφήν αυτού κατά μήνα Ιούλιον του 1795, εδώρησε τούτο εις την μονήν από κοινού μετά του φίλου αυτού Νικολάου, όστις πιθανώς είναι ο επιληφθείς της διακοσμήσεως. Ο ευσεβής δωρητής και κομψός καλλιγράφος Γεώργιος Γουναλές ο Κρης, του οποίου το επώνυμον ενθυμίζει το αρκούντως νυν διαδεδομένον εν τη νήσω Γουναλάκης-Κουναλάκης, δεν ήτο, ως φαίνεται αδελφός της μονής.
Το χειρόγραφον παρέμεινεν εν τη μονή τουλάχιστον μέχρι το 1820, τελευταίας επ' αυτού γραφείσης εν τη μονή χρονολογίας. Από του επομένου έτους ήρχισαν δια την μονήν καιροί χαλεποί. Μετά την έκρηξιν της επαναστάσεως αύτη ηρημώθη, οι δε διασωθέντες εκ της σφαγής μοναχοί κατέφυγον εις Σφακιά. Ως πληροφορούμεθα εκ των ιστορικών σημειωμάτων του ιερομονάχου Τίτου «ο αρμοστής Τομπάζης έλαβε τα πολιτιμώτερα κειμήλια των μονών, εν οις και τα κειμήλια της μονής Απανωσήφη και τα έφερεν εις Ύδραν. Εκεί επωλήθησαν και δια των χρημάτων ηγοράσθησαν όπλα». Κατά την αναστάτωσιν ταύτην πιθανώς μετηνέχθη εις Ελλάδα και το χειρόγραφον των ακολουθιών. Άγνωστον που ευρίσκετο προ του Μαίου του 1882, ότε ο Γρηγόριος Μπουρνιάς ηγόρασε τούτο εν Αθήναις «παρακλήσει και κόπω πολλώ» έναντι ποσού ουχί ευκαταφρονήτου. Άγνωστον επίσης επί πόσον παρέμεινεν εις χείρας του Μπουρνιά και πώς μετά 45 έτη περιήλθεν εις την κυριότητα του γνωστού καταστήματος πωλήσεως έργων τέχνης Sotheby's του Λονδίνου, όθεν ηγοράσθη την 3οην Μαίου 1927 υπό του Βρεταννικού Μουσείου.
Άγνωστος παραμένει ο ποιητής των ακολουθιών. Η σύνθεσις αυτών πιθανώς ανάγεται εις τα τέλη του ΙΖ΄ αιώνος, έκτοτε δε, φαίνεται ότι επλουτίζοντο κατά καιρούς δια των υμνολογικών συνθέσεων εγγραμμάτων μοναχών, οίος ο ονομαστί αναφερόμενος Συνέσιος.
Το υπ' αριθμόν 367 (3440) χειρόγραφον της μονής Κουτλουμουσίου περιέχει επίσης ακολουθίας του αγίου, γραφείσας εν τη μονή του Αγίου Γεωργίου του Απανωσήφη υπό του μοναχού Γεροντίου του Καλαμαρά εν έτει 1724. Είναι αξιοσημείωτος η υμνογραφική αυτή δραστηριότης εν τη μονή και θα ήξιζεν ίσως να γίνη έκδοσις των υμνολογικών τούτων κειμένων βάσει των τριών χειρογράφων της μονής και των χειρογράφων Κουτλουμουσίου και Λονδίνου.
Αλλ' η βιβλιογραφική δραστηριότης δεν περιωρίζετο εις μόνην την αντιγραφήν ακολουθιών. Τούτο αποδεικνύεται εκ του υπ' αριθμόν 55 χειρογράφου της Μονής Παναγίας της Χάλκης, αντιγραφέντος εν τη μονή του Απανωσήφη υπό του εκ της επαρχίας Ιεράς (Ιεραπέτρας) καταγομένου Μελετίου του Καλλέργου εν έτει 1774 και περιέχοντος τους ψαλμούς του Δαβίδ μετά της ερμηνείας του Μεγάλου Αθανασίου. Πιθανώτατα περαιτέρω ζήτησις θα φέρη εις φως και άλλα των εν τη μονή αντιγραφέντων χειρογράφων.
Παρά την τοιαύτην υμνογραφικήν και βιβλιογραφικήν δραστηριότητα ουχ ήττον σπουδαία φαίνεται ότι υπήρξε και η καλλιτεχνική. Το χειρόγραφον του Λονδίνου αποτελεί λαμπρόν δείγμα της τοιαύτης δραστηριότητος, είναι δε χαρακτηριστικόν ότι τούτο εκτίθεται εν ταις προθήκαις του Βρεταννικού Μουσείου μεταξύ μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας ιστορημένων χειρογράφων του Βυζαντίου και της Δυτικής Ευρώπης. Ο γράφων ομολογεί αναρμοδιότητα ως προς την ακριβή αποτίμησιν της καλλιτεχνικής αξίας του κρητικού χειρογράφου, θα περιορισθή δε μόνον εις γενικήν περιγραφήν αυτού.
Ο καλλιτέχνης του χειρογράφου του Λονδίνου, όστις, ως είπομεν ανωτέρω, πιθανώς είναι ο εν τοις ιαμβείοις αναφερόμενος ως συναφιερωτής Νικόλαος, υπήρξεν άνθρωπος εξαιρέτου καλαισθησίας. Εκ των δύο ολοσελίδων μικρογραφιών, η του f.2ν παριστά το μαρτύριον του αγιόυ, χαρακτηριστικώς δε, ο υψών την μάχαιραν είναι ενδεδυμένος ως Τούρκος της εποχής. Η ετέρα του f.28ν παριστά την δρακοντοκτονίαν και, πλην ωρισμένων λεπτομερειών, ομοιάζει κατά πολύ προς την της χειρογράφου ακολουθίας εν τη μονή, και πιθανώτατα είναι έργον της αυτής χειρός. Αι μικρογραφίαι περιβάλλονται υπό πλαισίου εντός κιονίσκων μετά πλοχμών και ανθεμίων. Πλην των μικρογραφιών, εν f.3r υπάρχει προμετωπίς εικονίζουσα όψεις κτιρίων, προφανώς της μονής, μετά φοίνικος και ετέρου δένδρου. Εις το βάθος έχει ζωγραφηθή θάλασσα μετά δύο ιστιοφόρων και ουρανός νεφοσκεπής. Ασφαλώς η θάλασσα –ως γνωστόν, η μονή ευρίσκεται εν τη μεσογαία της νήσου- ετέθη υπό του καλλιτέχνου συμβατικώς. Η γενική εντύπωσις εκ των μικρογραφιών τούτων είναι μετρία. Ο φιλοτεχνήσας αυτάς φαίνεται μετρίως ησκημένος αυτοδίδακτος ζωγράφος.
Το κατ' εξοχήν τάλαντον αυτού είναι διακοσμητικόν μάλλον ή εικονιστικόν και το αξιόλογον του χειρογράφου είναι η διακόσμησις αυτου δια περιτέχνων αρχικών γραμμάτων σπανίας φαντασίας, εξαιρέτου καλαισθησίας και εκπλησσούσης ελευθεριότητος. Τα πλείστα των αρχικών γραμμάτων έχουσι σχεδιασθή δι' ερυθρού μέλανος εις μεγάλην ποικιλίαν ωραίων ανεικονικών σχημάτων, μέγας αριθμός όμως τούτων έχει σχεδιασθή πολυχρώμως δια παραστάσεων μοναδικής επινοητικότητος. Η κυρία πηγή εμπνεύσεως του καλλιτέχνου των αρχικών είναι το ζωικόν και το φυτικόν βασίλειον. Όφεις, κύνες, αίγαγροι, αετοί, πτηνά διάφορα, ιχθύες, καρκίνοι, αναδενδράδες, κληματίδες, άμπελοι σταφυλοφόροι, άνθη και κλάδοι εναλλάσσονται εις θαυμαστήν ποικιλίαν μετά μυθολογικών τεράτων, πτερωτών δρακόντων, θαλασσίων τριτώνων και γυμνών ερωτιδέων εις πλήθος στάσεων και κινήσεων εν μέσω πολυχρώμων πλοχμών και ταινιών. Εντύπωσις προκαλεί η ελευθεριότης των παραστάσεων των γυμνών κορασίδων και ερωτιδέων και η ελάχιστη προβολή θρησκευτικών θεμάτων εν χειρογράφω προοριζομένω δια λειτουργικήν χρήσιν μονής. Εις ποίαν σχολήν πρέπει να καταταγή ο ευφάνταστος Κρης καλλιτέχνης του χειρογράφου της μονής Απανωσήφη; Είναι μήπως ο εκπρόσωπος του rococo εις την απομεμακρυσμένην ταύτην εσχατιάν της Ευρώπης, κεκαλυμμένην ήδη υπό σκότους απηνούς δουλείας, ή μήπως ο τελευταίος σκυταλοδρόμος της Αναγεννήσεως; Αρμοδιώτεροι εμού ας αποφανθώσιν.
Κατακλείοντες το σημείωμα τούτο πρέπει άπαξ έτι να εξάρωμεν την σημασίαν ην έχει το γεγονός ότι εν έτει 1795, μετά 130 περίπου έτη αποπνικτικής δουλείας, υπήρχον εισέτι εν Κρήτη άνθρωποι, ευγενές υπόλειμμα της Κρητικής Αναγεννήσεως, οίτινες συνετήρουν την γενναίαν καλλιτεχνικήν παράδοσιν και ήσαν ικανοί να συνθέσωσι καλούς προσωδιακούς στίχους.

© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"