mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

11/2/1999

Κυριάκος Καλλίνικος Κριτοβουλίδης

saloni1.jpg (19513 bytes)Συμπληρώνονται φέτος 130 χρόνια από τον θάνατο του Κυριακού Καλλίνικου Κριτοβουλίδη, προσωπικότητας άγνωστης σχεδόν σήμερα, που υπήρξε όμως μια από τις σημαντικότερες της Κρήτης του περασμένου αιώνα: Φιλικός, ηγέτης της Επανάστασης του 1821, ιστορικός, λαογράφος και βιογράφος.
Ο Κριτοβουλίδης γεννήθηκε το 1792 στα Χανιά και η καταγωγή του ήταν από τους Αρμένους Αποκορώνου Χανίων, σύμφωνα δε με την προφορική παράδοση ήταν της οικογένειας Μαραγκουδάκη.

Η παιδεία του Κριτοβουλίδη

Η ένδεια των πηγών για τη νεανική ζωή του Κριτοβουλίδη δεν επιτρέπει να σχηματίσουμε σαφή εικόνα γι αυτή την αποφασιστική στη διαμόρφωση της προσωπικότητάς του περίοδο της ζωής του. Θα επιχειρήσουμε, όμως, με τα ψιχία των πηγών που διαθέτουμε, να προχωρήσουμε σε μια ιχνηλασία των πρώτων μαθητικών του χρόνων.
Η εκπαίδευση του Κριτοβουλίδη στα Χανιά αρχίζει με διδασκαλία ανάγνωσης και γραφής "από παπά" ή "εγγράμματο μοναχό" σε μοναστήρι, κάτι που αποτελεί μάλλον τον κανόνα για όσους, λίγους ασφαλώς, θα αποκτήσουν "εγκύκλια μόρφωση" Το ίδιο συνέβη, για παράδειγμα, και με δύο άλλες σημαντικές προσωπικότητες του καιρού του, τον Μισαήλ Αποστολίδη (1879-1862), μετέπειτα καθηγητή του Πανεπιστημίου και Αρχιεπισκοπο Αθηνών, ο οποίος εμαθήτευσε στην Ιερά Μονή Γωνιάς Χανίων, καθώς και με τον Βασίλειο Χάλη ή Χαλάκη (1785-1846), "στρατάρχη" και φίλο του Κριτοβουλίδη, που κι αυτός σε μοναστήρι - στην Ι. Μ. Χρυσοπηγής Χανίων - θα διδαχθεί ανάγνωση και γραφή.
"Μαθητεύει" κατόπιν "εις το ελληνικόν σχολείον" Χανίων, όπως συνάγεται, εμμέσως αλλά σαφώς, από τα γραφόμενα του ίδιου. Συμμαθητής του ήταν ο Νικόλαος Φουράκης, ο μετέπειτα μαρτυρικός διδάσκαλος του ίδιου αυτού σχολείου των Χανίων, που και οι δύο τους μάλιστα κινδυνέψανε από "τον ημιάγριον Ιμβραΐμην Ταμπουράτσην", τον Τουρκοκρητικό μπακάλη των Χανίων, άνθρωπο "ωμό και θηριώδη".Διδάσκαλοι του Κριτοβουλίδη πιθανόν ήταν οι άριστοι παιδαγωγοί που ο ίδιος αναφέρει ως διδασκάλους των Χάληδων: ο Ιάκωβος Περδικάρης και ο Ιάκωβος Μανολέσος.

Στη Σμύρνη

Με την ενηλικίωσή του ο Κριτοβουλίδης μεταβαίνει στη Σμύρνη, όπου θα συνεχίσει την εκπαίδευσή του "ακροασάμενος των αοιδίμων διδασκάλων του Κουμα και του Οικονόμου". Παρακολουθεί, δηλαδή, μαθήματα στο Φιλολογικό Γυμνάσιο της πόλης, ένα κατ' ουσίαν πανεπιστήμιο, απαιτητικό, αλλά και "έμφορτο" νέων, επαναστατικών για την εποχή τους, μαθημάτων και ιδεών, όπου δεσπόζουν οι δύο αυτές μεγάλες μορφές της ελληνικής παιδείας, ο Κωνσταντίνος Κουμας και ο Κωνσταντίνος Οικονόμος, ιδρυτής του Γυμνασίου ο πρώτος και σχολάρχης του ο δεύτερος (τα χρόνια 1814 - 1819).
Το Γυμνάσιο, που είχε ιδρυθεί με προτροπή του Κοραή το 1809, αποτελούσε προπύργιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, αντίποδα, αλλά και επικίνδυνο ανταγωνιστή της συντηρητικής Ευαγγελικής Σχολής Σμύρνης, με τους "εξέχοντες και διακεκριμένους λογίους του Γένους", "Σοφούς διδασκάλους του" (Κωνστατίνο Κουμα, Κωνσταντίνο Οικονόμο, Στέφανο Οικονόμο, Διονύσιο Πύρρο κ..α), τα διδασκόμενα μαθήματα (φιλοσοφία, ρητορική, ελληνικά, λατινικά, αρχαιολογία, θετικε΄ς επιστήμες (φυσική, χημεία, μαθηματικά κ.λπ.), τον αριθμό των μαθητών και τη μεγάλη ακτινοβολία του.
Στη Σμύρνη το 1819, όπου παραμένει ο Κριτοβουλίδης, ξεσπά σοβαρή κοινωνική κρίση στην εκεί πολυπληθή ελληνική κοινότητα, η οποία δεν είναι παρά μια ακόμη, η βιαιότερη, εκδήλωση κοινωνικοϊδεολογικών αντιθέσεων, που δημιουργούν, από τη δεκαετία του 1780, κατάσταση "πολέμου εμφυλίου", όπως αναφέρεται σε κείμενο της εποχής. Επίκεντρο της κρίσης του 1819 είναι ακριβώς το Φιλολογικό Γυμνάσιο, το οποίο καταλύεται τον Ιούλιο, "κατά θηριώδη τρόπον" κατά την έκφραση του Κοραή, από οχλοκρατική εισβολή οδηγημένη από τις συντηρητικές δυνάμεις της πόλης, οι οποίες και εμποδίζουν την επαναλειτουργία του τον επόμενο χρόνο, όταν ο Κ. Κουμας προσπαθεί να το επανασυστήσει.
Με τη διάλυση του Γυμνασίου οι μαθητές του διασκορπίζονται βίαια.
Φαίνεται ότι τότε τερματίζονται και οι πάσης φύσεως σπουδές του Κριτοβουλίδη, ο οποίος και μεταβαίνει εν συνεχεία στη Ρόδο, διδάσκαλος πλέον, "εις το κοινόν της Ρόδου ελληνικόν σχολείοΝ' κατά τον Αντωνιάδη, "κατηχών και διδάσκων" κατά τον Ζανούβιο.

Η εθνική δράση του Κριτοβουλίδη

saloni2.jpg (12227 bytes)Η πρώτη επαναστατική τ ου περίοδος (1821-1824). Ο Κριτοβουλίδης,στη Σμύρνη, το Μάιο του 1819, μυείται στη Φιλική Εταιρεία, είναι δε συμβολικό ότι ακριβώς την 1η Μαίου του ίδιου έτους εκτελείται στηνπόλη ο νεομάρτυρας Αθανάσιος, το πτώμα του οποίου εκτίθεται επί τριήμερον σε κοινή θέα. Και στη Ρόδο όπου θα μεταβεί και θα ασκήσει το επάγγελματου διδασκάλου, συγχρόνως κατηχεί στην εθνική ιδέα. Λίγο μετά το 1821, "ότε η σάλπιγξ της ελευθερίας (...) τον θουριον εσάλπιγξεν (...) τα πάντα καταλιπών" αναχωρεί για την επαναστατημένη Κρήτη.
Στο νησί, τον Νοέμβριο του 1821 έρχεται διορισμένος από την ελληνική διοίκηση ο Μιχαήλ Αφεντουλιεφ ως στρατιωτικός και πολιτικός διοικητής και προσπαθεί "να βάλει τα πράγματα" πολεμικά και διοικητικά, του νησιού "εις τάξιν", συγκροτώντας επαναστατική διοικηση. Ο Κριτοβουλίδης ορίζεται, μαζί με τον Νεόφυτο Οικονόμο, συγγραμματέας της διοικήσεως αυτής ενώ στη Συνέλευση των Αρμένων το Μάιο του 1822, συμμετέχει ως πληρεξουσιος της επαρχίας Αποκορώνου.
Κατά το μεταβατικό διάστημα που ακολουθεί, από την παύση Αφεντουλιεφ, το Νοέμβριο του 1823, ως τον ερχομό του νέουδιοικητή Μανόλη Τομπάζη, διευθύνει το Γραφείο Διοικήσεως.
Με την άφιξη του Μανόλη Τομπάζη (19.5.1823) και την εναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων, ο Κριτοβουλίδης παίρνει μέρος "επί της παραδόσεως του φρουρίου Κισσάμου" και "επί της εκστρατείας εναντίον των Σεληνιωτών Τουρκων" (Ιούνιος 1823).
Στη Συνέλευση της Αρκουδαινας (τέλη Ιουνίου αρχές Ιουλίου 1823) την οποία συγκαλεί ο "Αρμοστής της Νήσου Κρήτης" όπως είναι ο επίσημος τίτλος του Μ. Τομπάζη, ο Κριτοβουλίδης συμμετέχει ως πληρεξουσιος Αποκορώνου. Στη συνέλευση, μεταξύ των άλλων αποφάσεων "τη 29 Ιουνίου, μετά πολλάς (συ)σκέψεις", όπως διαβάζουμε στο Ημερολόγιο του Αρμοστή, "εδιορίσθησαν και οι έπαρχοι μετά των γραμματέων των". Διορίζεται τότε ο "Κύριος Α(δρουλιός) Παπαδάκης Επαρχος Αποκορωνα, Γεν. δε Γραμματεύς ο Καλλίνικος Κριτοβουλίδης".Ο Κριτοβουλίδης διετέλεσε ακόμη σύμβουλος του οπλαρχηγού Σήφακα, στην κηδεία του οποίου, το 1823, εκφωνεί επικήδειο λόγο.
Παρέμεινε γενικός γραμματεύς Αποκορώνου "μέχρις Ιουλίου 1824, ότε εσίγησαν προς καιρόν τα ελληνικά όπλα εν Κρήτη". Σώθηκε τότε, μετά από μακρά βασανιστική περιπλάνηση, "αφού είδε κατά τα Βοθονάκια πατέρα και οικείους" να σκοτώνονται από τους Τούρκους.

Στο Ναύπλιο

(1824-1825). Καταφεύγει τότε στο Ναύπλιο, έδρα της ελληνικής Διοικήσεως, όπου "γραμματεύς της Αστυνομίας διορίσθη μέχρι του 1825". Και σ' αυτό όμως το μεσοδιάστημα μεταξύ της πρώτης (1821-1824) και της δεύτερης περιόδου (1825-1830) της Κρητικής Επανάστασης, η δραστηριοτητα του Κριτοβουλίδη δεν περιορίζεται στο υψηλό του αξίωμα και στις διοικητικές του υποχρεώσεις. Οπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τις πληροφορίες των πηγών, στρατεύεται, ως απλός πολεμιστής,στην πρώτη γραμμή των επιχειρήσεων της Πελοποννήσου, παίρνοντας πιθανότατα μέρος, μαζί με ισχυρή δύναμη Κρητών πολεμιστών (μεταξύ τους οι Νεόφυτος, Οικονόμος, Εμμανουήλ Αντωνιάδης, Γεώργιος Καλλέργης, Τζωρτζης Σαουνάτζος, Διονύσιος Πρωτοσυγγελος κ.α.) πλάι στον Δ. Υψηλάντη και τον Μακρυγιάννη, στην περίφημη μάχη των Μύλων, έξω από το Ναύπλιο, όπου η ήττα τότε του Ιμπραήμ έκρινε, όπως είναι γνωστό την τύχη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο.
Επάνοδος στην Κρήτη - Δεύτερη επαναστατική περίοδος (1825-1830). Με την κατάληψη της Γραμβούσας, τον Αύγουστο του 1825, και την αναζωπύρωση της Κρητικής Επανάστασης, ο Κριτοβουλίδης επανέρχεται στο νησί διορισμένος από την "τότε Ελληνικήν Κυβέρνησιν ως μέλος της τριμελούς επιτροπής" (Κ. Κριτοβουλίδης, Γεωργ. Καλλέργης, Παντ. Ζερβουδάκης) με την εντολή "να διοικείτε προσωρινώς τα της Κρήτης".
Τον Ιανουάριο του 1828, όταν ο Ι. Καποδίστριας αναλαμβάνει κυβερνήτης της Ελλάδας, ο Κριτοβουλίδης και ο Γεώργιος Καλλέργης τον επισκέπτονται - "Μετά του κ. Μαυροκορδάτου εις Αιγιναν", όπως γράφει ο Κριτοβουλίδης στα Απομνημονεύματα - για να τον συγχαρουν εκ μέρους των Κρητών και να του ζητήσουν ενισχύσεις για τον Κρητικό Αγώνα.
Ο Καποδίστριας, που άκουσε ευνοϊκά τα αιτήματά τους, διέταξε να σταλουν στην Κρήτη τρόφιμα, πολεμοφόδια και εφεδρικός στρατός.Ο Κριτοβουλίδης κατόπιν, το 1829, εκλέγεται από τους αντιπροσώπους των επαρχιών μελος του Κρητικού Συμβουλίου, θέση στην οποία παραμένει "μέχρι τις 16 Δεκεμβρίου 1830, ότε έσχατος τον τελευταίον ασπασμόν εις την εγκαταλειφθείσαν αυτού μητρίδα απέδοτο".Είχε περιληφθεί, προηγουμένως, στη μεγάλη επιτροπή προσωπικοτήτων (Ρενιέρης, Ναύτης, Οιμκονόμος, Αντωνιάδης, Ζερβουδάκης, Μανουσογιαννάκης, Χάλης, Λιμπρίτης, Βορεινός κ.α.) την οποία διορίζουν "οι κατ' επαρχίαν συγκροτούντες το Κρητικόν Συμβούλιον αντιπρόσωποι του λαού" και "η επί των εξωτερικών σχέσεων επιτροπή", εν όψει της εφαρμογής του "καταδικασμού τση Κρήτης", με ψήφισμα της 23ης Νοεμβρίου 1830.
Η μεγάλη αυτή "Επιτροπή των Κρητών" επιφορτίζεται να καταβάλλει, εκτός Κρήτης πλέον "πάσαν φροντίδα περί της μελλούσης τύχης της Κρήτης και περί της αποκατάστασεως των μεταναστευσάντων (...) και δι όλα όσα εις ενδεχόμενας τις περιστάσεις ημπορούν να ακολουθήσουν".
Ο Κριτοβουλίδης "εν τη ελευθερωθείση Ελλάδι" (1830-1868). Μετα την αυτοδιάλυση του Κρητικού Συμβουλίου (16.12.1830) και τη λήξη της Κρητικής Επανάστασης, συνεπεία της εφαρμογής του Πρωτοκόλλου του Λονδίνου της 22ας Ιανουαρίου / 3ης Φεβρουαρίου 1830, σύμφωνα με το οποίο δεν περιλαμβάνεται εις "την έκτασιν των ορίων της Ελλάδος (...) η εννέα έτη αδιακόπως αιματωνόμενη Κρήτη", κατά το απαντητικό υπόμνημα της ελληνικής Γερουσίας προς τις Δυνάμεις, ο Κριτοβουλίδης καταφεύγει "εν τη ελευθερωθείση Ελλάδι", όπου ελάχιστος ήταν "των πεπαιδευμένων ο αριθμός" "και εξ αυτών πάλιν ολίγιστοι οι επιστήμονες νομικών δε, οικονομολογικών και εν γένει δοικητικών γνώσεων υπήρχεν εντελής απορία" άνθρωποι δε σαν τον Κριτοβουλίδη ήταν πολύτιμοι για την επάνδρωση του διοικητικου και του λοιπού κρατικού μηχανισμού του νεοσύστατου Βασιλείου.
Στις πηγές αυτής της περιόδου, τον συναντάμε, κατ' αρχάς ως "πληρεξουσιο των παροίκων Κρητών", στην Εθνική Συνέλευση του Αργους, το 1832. Από το έτος αυτό, και ως το 1856, θα υπηρετήσει το ελληνικό κράτος ως διοικητικό και οικονομικό στέλεχος, όπου "απέδειξε την τιμιότητά του". Μέχρι το 1837, ετος που διατελεί υποδιοικητης Λακεδαιμονίας, είχε ήδη υπηρετήσει σε "Αίγινα, Υδρα και άλλα μέρη", τα οποία "είναι μάρτυρες της διαγωγής του, καθώς και αυτή επί των Οικονομικών Γραμματεία" καθώς έγραφε η Αθηνά, στο φύλλο της 7ης Αυγούστου 1837.
Τον Ιούλιο του 1846 βρίσκεται ως "οικονομικός υπάλληλος εν τη νήσω Σκοπέλω", όπως γράφει ο ίδιος στην άιτησή του της 28ης Μαρτίου 1865, με την οποία απευθύνεται "Προς την επί των θυσιών και αγώνων εξεταστικήν επιτροπήν".
Αλλες μαρτυρίες για υπηρεσίες τις οποίες άσκησε και τόπους στους οποίους υπηρέτησε, δεδομένων "των συχνών τότε μεταθέσεων του υπαλλήλων", κατά παρατήρηση του ιδίου, δεν εντοπίσαμε στις πηγές, εκτός από αυτή τη γενική διατύπωση του Ν. Ζανουβιου, το 1868: "Από δε του 1832 η ελευθέρα Ελλάς αναγνωρίζουσα τα απαράγραπτα αυτού διπλώματα εις τους υπαλλήλους αυτής συγκαταλέξατο, έπαρχον, υποδιοικητήν και τελώνην μέχρι της 15 Αυγούστου 1856 αναδειξασα".
Φαίνεται δε πως ως τελώνης ο Κριτοβουλίδης υπηρέτησε στο Ναύπλιο, όπου και θα τελείωσε η προσφορά των υπηρεσιών του στο ελεύθερο ελληνικό κράτος, αν ληφθεί υπόψη η παρουσία του εκεί στις 3 Ιουνίου 1857, τοπο και χρόνο που γράφει τις επιστολές του στην Αθηνά και στον Ηλιο, με τις οποίες θα προαγγείλει την έκδοση των Απομνημονευμάτων του.

Η οικογένεια του Κριτοβουλίδη και η "καλογερική" του.

Ο Κριβοτουλίδης ήταν εγγαμος και πατέρας δύο παιδιών, στα οποία είχε δώσει αρχαιοελληνικά ονόματα: Φαίδρα και Σοφοκλής. Η γυναίκα του λεγόταν Ταρσή.
Η "καλογερική", η ιεροσύνη γενικότερα του Κριτοβουλίδη, ζήτημα το οποίο ήδη από τα χρόνια που ζούσε αποτέλεσε αντικείμενο διαμάχης, παραμένει και σήμερα, παρά τα όσα έχουν γραφεί, ασαφές.
Ερωτήματα γεννιούνται για το εάν, πότε, πόσο και που καλογέρεψε, δεδομένου ότι οι σχετικές ενδείξεις δεν είναι σαφείς και στις πηγές, όσες τουλάχιστον εχουμε εμείς υπόψιν, πουθενά δεν προσαγορεύεται με κάποιον θρησκευτικό τίτλο, ούτε στα έγγραφα τα οποία υπογράφει θέτει μπροστά το σημείο του σταυρού, όπως κάνουν άλλοι καλόγεροι, ούτε θέτει τίτλο θρησκευτικό ή οποιονδήποτε θρησκευτικό χαρακτηρισμό.
Με βάση τα στοιχεία που μας παρέχουν οι πηγές, όσον αφορά τον Κριτοβουλίδη, δεν μπορουμε να αποκλείσουμε ότι πραγματι "ιερώθη". Ταυτόχρονα όμως δεν διαθέτουμε επαρκείς ενδείξεις, ώστε να υποθέσουμε ότι και γι αυτόν ισχύει κάτι ανάλογο με ό,τι συνέβαινε με νέους, ακόμη και κάτω των εννεα ετών, οι οποίοι "μαθητεύοντας" στα μοναστήρια γίνονταν στη συνέχεια ψάλτες, υποδιάκονοι, διάκονοι ή ιερείς, ενώ από τους ιεροδιακόνους εκλέγονταν "οι προϊστάμενοι της Εκκλησίας, με΄χρι και αυτού του Πατριάρχου", σύμφωνα με τη μαρτυρία του 1817 του Αυστριακού περιηγητή F. Sieber (Φ. Ζήμπερ), ο οποίος επισκέφτηκε την Κρήτη τον Ιανουάριο του 1817 και παρέμεινε στα Χανιά ολοκληρο σχεδόν το έτος.
Να ξεκινήσει έτσι κι ο Κυριακός, ως "δασκαλάκι" ή βοηθός χορωδίας σε μοναστήρι όπου έλαβε το καλογερικό όνομα Καλλίνικος και έβαλε το αντερί που μαζί με τα γένια αργότερα διατηρεί και κατά την άσκηση του διδασκαλικού του επαγγέλματος, ως συνάδοντα με αυτό, καθώς πράττει και ένας άλλος διδάσκαλος, ηγέτης και αυτός της Κρητικής Επανάστασης του 1821, ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης ο Τζιριγώτης (1784-1845); Με βάση τα όσα γνωρίζουμε, πρέπει να αφήσουμε ανοιχτή την απάντηση με την ελπίδα ότι από την έρευνα θα προκύψουν και άλλα, πιο σαφή στοιχεία. Ας μην ξεχνάμε πάντως ότι δεν ήταν και τόσο εύκολο χωρίς να εκθέσει την κοσμιότητα και το κύρος του, να "ξουραφίσει" τα γένια, να "αποτινάξει" τα "καλογερικά φορέματα" και να κυκλοφορεί "με άλλο κισπέτι, χαλίστικον, κοσμικόν, πραγματευτάδικον δηλαδή", καθώς γράφει, πολύ παραστατικά για τον εαυτό του, ο Ζ. Πρακτικίδης, που εισπράττει όμως γι αυτά τα "πραματευτάδικα" φερσίματα τους βρυχηθμούς και τα "στραβομουρίσματα" ενός Νεοφυτου Οικονόμου, και τους ανοίκειους χαρακτηρισμούς του Παπαδοπετράκη.

Θάνατος του Κριτοβουλίδη

Ο Κριτοβουλίδης πέθανε στην Αθήνα στις 4 Ιουλίου 1868, από "θανατηφόρο αποπληξία" και ο Νίκανδρος Ζανούβιος τον αποχαιρετά στην Αγία Ειρήνη των Αθηνών, εγκωμιάζοντας τη φρόνηση, την καρτερία, την αγαθότητα, την τιμιότητα και την ανδρεία του: "Και όμως ο πολύτιμος ούτος ανήρ, ο τον βίον αυτού άπαντα τη πατρίδι αφιερωσας, καταβαίνει σήμερον εις τον τάφον διττώς λυπουμενος το μεν, επειδή εγκαταλείπει χήραν και ορφανά εν άκρα πενία (αλλά τοιαύτη η μοίρα των αγωνιστών καθόλου) Το δε πάντων λυπηρότατον, διότι δεν ηξιώθη και ούτος να ίδη την ένδοξον εκείνην ημέραν, την απελευθέρωσιν της πατρίδος αυτου, υπέρ της τοσαύτα εμόχθησε".
Είχε προηγηθεί ο θάνατος δύο άλλων "πολυτιμων ανδρών", συναγωνιστών του Κριτοβουλιδη: του Νεόφυτου Οικονόμου, που πέθανε σε ηλικία 46 ετών "εις Ναύπλιον τη 17 Ιανουαρίου 1833, πενέστατος, μη έχων ουδέ τα προς ίασιν απολύτως αναγκαία", καθώς τον νεκρολογεί ο Κροτοβουλίδης πλέκοντάς το εγκώμιο΄του στα Απομνημονεύματα.
Και του Βασιλείου Χάλη, που κι εκείνος "απέθανεν εν πενία κατά το 1846, Μαρτίου 7" αφήνοντας και αυτός εν πενία τη σύζυγό του Αδριανή "διατηρουμένην εκ συγγενών", αφού "απασα η ακίνητος περιουσία του" είχε αναλωθεί δια τας χρείας της πατρίδος. Τοιαύτη όμως η μοίρα και του ευγενούς Νικάνδρου, ο οποίος είκοσι χρόνια μετά "ευρέθη νεκρός εν τω δωματίω του, επί της οδού Σόλωνος, ύπτιος επί της κλίνης ως να εκοιμάτο (...). Ως εξηκριβώθη δε υπό του αστυάτρου απέθανε εξ ασιτίας".
"Αλλά τοιαύτη η μοίρα των αγωνιστών καθόλου".

Εργογραφία Κριτοβουλίδη

Α. Εργα 1. Απομνημονεύματα του περί Αυτονομίας της Ελλάδος πολέμου των Κρητών. Συνταχθέντα υπό του Κ. Κριτοβουλίδου. Και τυπωθεντα εις ενα τόμον. Εν Αθήναις, εκ του τυπογραφείου Αθηνάς, 1859 21 Χ 13,5, κα' + 610 σ.
2. παράρτημα εις τα Απομνημονεύματα του περί Αυτονομίας πολέμου των Κρητών. Υπό Κ. Κριτοβουλίδη. Αθήνησι, τύποις Δημητρίου Ειρηνίδου, 1860, 20 Χ 14,5 ζ' + 1 χ.α. + 100 σ.
3. Συνοπτική έκθεσις της διαγωγής των δεσποζόντων Τουρκων και της ηθικής καταστάσεως των Χριστιανών της Κρτης προ της Επαναστάσεως. (Η έκθεση αυτή, την οποία συνέταξε ο Κριτοβουλίδης "κατ' αίτησιν" του Ι. Φιλήμονος, περιλαμβάνεται στο Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Επαναστάσεως του Ι. Φιλήμνος,
τ όμος Δ' Αθήναι 1861, σ. 395-399)
4. "Λέξεις φράσεις, παροιμίαι, τραγούδια και ήθη Κρητών", Εφημερίς των Φιλομαθών. Φιλολογική και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως έτος ΙΒ' (1864), τεύχη 537 (14.9.1864), σ. 473-477, 539 (2.10.1864) σ. 490-439, 540 (10.10.1864) σ. 502-504, 541 (22.10.1864), σ. 510-512. (Συναγωγή λαογραφικού υλικού, με σχόλια του Κριτοβουλίδη).
5. Βίος Βασιλείου Χάλη υπό Κυριακού Κριτοβουλίδου (Το έργο αυτό της ώριμης ηλικίας του Κριτοβουλίδη δημοσιεύτηκε μόλις το 1974 από τον Νικόλαο Τωμαδάκη: Ν. ΒΓ. Τωμαδάκης, "Κυριακού Κριτοβουλίδου, βίος Βασιλείου Χάλη" Μνημοσύνη τόμος Ε (1974) σ. 1-45)

Β. Μεταφράσεις έργων του. 1. Narrative of the Cretan War of Independence. Edited by A. Ioannides. Vol. I. London 1864 17 X 11,5 iv + 243 σ. (Ο πρώτος τόμος (δεν γνωρίζουμε αν εκδόθηκε δεύτερος) φτάνει μέχρι το πέμπτο κεφάλαιο. Ο μεταφραστής και εκδότης Α. Ionnides είναι κατά πάσα πιθανότητα ο γιατρός κει επαναστάτης Αναστάσιος Ιωαννίδης, ο οποίος σπουδασε στην Αγγλία. Η παρουσα έκδοση συμπίπτει με τα χρόνια που βρισκόταν στην Αγγλία για σπουδές).
Γ. Εργα αποδιδόμενα στον Κριτοβουλίδη.
1. Φυλλάδια για τσοι Τούρκους της Κρήτης. γραμμένη από ένα "γέρω Κρητικό" το 1858. 14 Χ 11 σ. 12.2. Δεύτερη Φυλλάδ α για τσοι Τούρκους τζη Κρήτης. γραμμένη από το "γέρω Κρητικό" Στα 1858. 14 Χ 11 σ. 31 (Οι φυλλάδες αυτές είναι ανώνυμες, εχουν αποδοθεί και βιβλιογραφηθεί - η πρώτη - στο όνομα του Κριτοβουλίδη, χωρίς όμως επαρκή τεκμηρίωση: έχει θεωρηθεί με σχετική ευκολία, ο συγγραφέας απλώς γιατί είναι ο πιο γνωστός Κρητικός λόγιος της εποχής το ζήτημα στν πραγματικότητα, όμως, παραμένει ανοιχτό για την ιστορική έρευνα). (11/2)


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)