Αφιέρωμα

 

Aναδρομή στα Μικρασιατικά και όχι μόνο
Ομιλία του Ξενοφώντα Λήμνιου στον Ροταριανό Ομιλο Ηρακλείου

Από τη στιγμή που ο αγαπητός μας πρόεδρος Αριστείδης μου ζήτησε, στη συνεστίαση της 18ης Σεπτεμβρίου να μιλήσω στον όμιλο για τη Μικρασιατική καταστροφή με αφορμή την επέτειο των 75 χρόνων, δυο λέξεις στριφογύριζαν στο νου μου. Ομιλος και ομιλία Δυο αδελφές λέξεις που προέρχονται από το αρχαίο ρήμα ομιλέω -ω που θα πει συναναστρέφομαι Ομιλος = συναναστροφή ανθρώπων. Ομιλία = συναναστροφή, κοινωνία, συνουσία. Σήμερα όμιλος σημαίνει ή ένα πλήθος ανθρώπων ή την οργάνωση που συγκεντρώνει ανθρώπους για ένα κοινό σκοπό και η λέξη ομιλία απέκτησε αποκλειστικά την έννοια του λόγου, της κουβέντας και αντικατέστησε σχεδόν το λέγω και το λαλώ. Αυτή η εννοιολογική μετάπτωση εξηγείται από το ότι το κύριο χαρακτηριστικό μιας συναναστροφής είναι ο λόγος, η κουβέντα. Μ' αυτές τις σκέψεις θυμήθηκα, ποιόν άλλον, τον αλησμόνητον διδάσκαλον μου Μενέλαον Παρλαμάν και το πάθος του για την ζωή και την υγεία των λέξεων. Μου δόθηκε έτσι η ευκαιρία να συνδυάσω την Μνήμη της Μικρασίας με την Μνήμη του Μενέλαου Παρλαμά και κατέληξα τιμής και μνήμης ένεκα, να σας αναγνώσω το Α' κεφάλαιο με τον υπότιτλο "Παραπλέοντας την Ερυθραία" από την ενότητα Μικρασιατικά του Μενέλαου Παρλαμά που πρωτοδημοσιεύθηκε το 1961 στην εφημερίδα ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ με τον επίτιτλο "Επιφυλλίδες του Σαββάτου" και που εκδόθηκαν σε βιβλίο το 1973. Με τον τρόπο αυτό πιστεύω ότι και την Μικρασιατικήν λεωλεθρίαν ενθυμούμεθα και τον αείμνηστον Διδάσκαλον δεν ξεχνούμε, τιμούμε δε προσήκοντως αμφοτέρους. ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ Α' ΠΑΡΑΠΛΕΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΡΥΘΡΑΙΑ Από την πλώρη του "Καραϊσκάκη" ενώ το πλοίο μπαίνει στα "στενά" της Χίου - προσπαθώ να διακρίνω δεξιά, με την αμυδρή βοήθεια του λυκαυγούς, τις ακτές της Ιωνίας. Αισθάνομαι πως η ώρα τούτη, όπου η λέξη για μένα θα γίνει πράγμα, είναι ιερή - από τις ιερώτερες στη ζωή του ανθρώπου. Και περιμένω ευλαβικά την τελετή τηςΜεταμορφώσεως. Υπάρχουν στιγμές, γράφει κάπου ο Ουγκώ, που οποιαδήποτε στάση κι αν έχει το σώμα, η ψυχή μας είναι γονατιστή... Η εωθινή αύρα περιπλέκεται στα μαλλιά και δροσίζει τους στοχασμούς, προσπαθώντας μάταια να"σβήσει" τη φλεγόμενη μνήμη, ενώ πίσω, από το πρυμναίο κατάστρωμα, μόλις ακούγεται το γλυκύτατο "λα" μιας φυσαρμόνικας - φθόγγος ίσως νοσταλγικός διανυκτερεύοντος ναύτη. Και, σαν τονισμένοι από τούτη την υποβλητικήν υπόκρουση, ηχούν επιτακτικά στην ψυχή μου οι στίχοι του Κάλβου: Εδώ σίγα^ κοιμώνται των Αγίων τα λείψανα. Σιγά εδώ, μη ταράξης την ιεράν ανάπαυσιν των τεθνημένων... Θα σιγήσουμε βέβαια! Μα η σιγή δεν αποτρέπει την ανάμνηση. Αντίθετα την προκαλεί και την ενισχύει. Επειτα είναι κι εκείνο το σχεδόν μαγικό "λα", που σε στρέφει βίαια προς τα περασμένα... Από τη γη, που διαγράφεται πια δεξιά μας απαλή και ευθύγραμμη, υψώθηκε πριν από τρεις χιλιετηρίδες ο ελληνικός στίχος ραδινός και ήρεμος σαν μαρμάρινος κίων - ασυγκίνητος πάντοτε από τις θύελλες των αισθητικών ανέμων. Εκεί για πρώτη φορά το ένδυμα - ο ιωνικός χιτών - έδωκεν ομορφιά και ελευθερία στο ανθρώπινο σωμα, κι ο Λόγος - διαφανής κι αυτός - αποκάλυψε τα μυστήρια της ψυχής. Εκεί, στα παράλια που διακρίνονται δεξιά μας, ανέτειλαν οι λευκές πολιτείες με τα γλυκύτατα ονόματα: Μίλητος, Εφεσος, όπου, αφού ο στίχος είχε γίνει μάρμαρο, και το μάρμαρο έγινε στίχος. Κι ύστερα, όταν η ευθεία του αετώματος παραχώρησε τη θέση της στην καμπύλη του τρούλλου, εδώ πάλι - στη γη που αχνοφωτίζεται δεξιά μας - θα συναντήσεις διψασμένους τον Αρτέμιο και τον Ισίδωρο να αντλούν από το "αλλόμενον ύδωρ"... Μα η "έξοδος" των αναμνήσεων δεν γίνεται παντοτε με την πρεπούμενη τάξη. Την ήσυχη λιτανεία της μνήμης την ταράσσει ξαφνικά το φοβερό σήμα του Κεμάλ: "Ελληνες, θυμηθήτε την ιστορίαν σας και σταθήτε να δώσετε μιαν μάχην!". Και να, εκεί στα υψώματα της Ερυθραίας, που ολοένα και φωτίζονται, ορθώνεται - σαν απάντηση - η λιγνή σκιά του Μαύρου Καβαλάρη! Από τολιμάνι του Τσεσμέ, προστατευμένα από τον Ησκιο, διαρρέουν "θαλάσσια ξύλα γέμοντα οιμωγών και θρήνων" προς τη Χίο, ενώ από το φιλόξενο νησί του Ψυχάρη εκπέμπονται στην άλλη Ελλάδα τα μηνύματα της σωτηρίας: "Υγιαίνω, Αριστείδης, Χίος". Και ενώ κορυφώνεται η Τραγωδία, ηχεί στη μνήμη, σαν χορικό, η ρυθμική αγόρευση του Γρηγοριάδη στο Στρατοδικείο των Εξ: "Εστρατήγει των κατηγορουμένων η ομάς και η Ελλάς την τιμήν εχανε και όλεθρον χιλιετηρίδων υπέστη... Και εστρατήγει των ολετήρων η σπείρα, και το γαλανόλευκο ποίημα εκυλίετο εις την αιματοβαφή προκυμαίαν της Σμυρνης" - ενώ στη Λωζάνη ο Ακρωτηριανός, ευκίνητος πάντοτε πρωταγωνιστής, κλείνει όπως - όπως τη σκηνή, που με τόσα χειροκροτήματα είχεν ανοίξει σ τις Σέβρες. ("Εδιπλασίασε την Ελλάδα, δια να έχειη την ευχα ρίστησιν να την καταστρέψη διπλήν" - θα γράψει γι αυτές του τί δυο Πράξεις αργότερα ο Γ. Βλάχος!). Ησυχότερες φωνές διεκδικούν τώρα το χώρο της μνήμης: "Κοινή μοίρα των δυο λαών", "Ελληνοτουρκική φιλία", "άρνηση του παρελθόντος και ρεαλιστική αντιμετώπισις του παρόντος"... Τις σκεπάζει όμως βάναυσα η σαρκαστική κραυγή του Κρανιωτάκη, από την προεκλογική εξέδρα του 1933, προς τους Πρόσφυγες: "Εάν οι Ελληνες εζυγίζοντο προ της Καταστροφής και μετά, θα διαπιστούτο μείωσις εκατομμυρίων οκάδων. Ολον αυτό το ανθρώπινον κρέας το κατεβρόχθισεν ο Δράκος με τας διόπτρας, προ του οποίου ο Μινώταυρος ο Κρητικός ήτο απλούν χορτοφάγον αρνίον. Και δεν ηρκέσθη εις αυτό! Συνέφαγε εις την Αγκυραν μετά του Κεμάλ, έθλιψε την χείρα της παλλακής του και προέπιε με το αίμα το ιδικόν σας...". Η προαιώνια ευλγωττία των "βυρσοδεψών", που κατορθώνουν να καταδικάζουν τον Θουκυδίδη! Φωνές σκληρές, ήχοι αντίμαχοι, κραυγές έξαλλες, "μνήμες" αστοχισμένες, συνωθούνται στην ψυχή, καθώς σιγά, τελετουργικά η λέξη Μικρά Ασία μεταμορφώνεται μπροστά μου σε γελούμενες χθαμαλές ακτές γεμάτες ειρήνη και κάλλος. Θυμούμαι τον Περικλή Γιαννόπουλο, όταν προσπαθούσε να δώσει το νόημα της Ελληνικής Γραμμής: "Πουθενά μαυρίλα, πουθενά μίσος, πουθενά όγκος, πουθενά βάρος. Παντού φως, παντού ευρυθμία, ευστροφία Οδυσσέως, λιγυρότης νεάνιδος. Παντού ίμερος, πάθος άσματος, φιλήματος..." Ω είναι γη ελληνική τούτη η χώρα που απλώνεται δεξιά μας. Είναι αδελφή μας! Πώς να μην της πούμε δυο τρυφερά λόγια;

... Αδελφή μου, σου 'χα τάξει να σου φέρω τ' αθάνατο νερό. Σου 'χα τάξει να ρίξω τον ήλιο στην ποδιά σου. Τώρα φωνάζεις: - Αδελφέ μου, διψώ... Και μένω ασάλευτος κι ανήμπορος...

 

Το πλοίο τρέχει απαθές πάνω στα ασημένια κύματα της αυγής. Αριστερά αρχίζει να προβάλλεται ο "Κάμπος" της Χίου με τις αιωνόβιες "βίλλες" του - από τα Θυμιανά ως το Βροντάδο. εκεί στο βορεινό άκρο, κοντά στου "Πασά τη Βρύση" και την "Ομηρόπετρα", μαντεύεται ο λευκός τάφος του Ψυχάρη και μισακούγεται η επιτύμβια επαγγελία του: "Εδώ κοίτεται, φίλος σας, ο Ψυχάρης... Κοιτάζει τ' απεναντινά βουνά, ώσπου να γίνουν πάλι δικά μας". Θνητή προσδοκία ενός αθανάτου... Ο ήλιος τώρα "πλουτίζει τα βουνά και τα κύματα". Το γλυκύτατο "λα" του ναύτη - μαυλιστικός προαγωγός της μνήμης - έχει σταματήσει, και πήρε τη θέση του ένα χάλκινο συνονθύλευμα ήχων. Αγουροξυπνημένες μητέρες φωνάζουν τα μικρά τους, τουρίστες δουλεύουν τις φωτογραφικές των μηχανές, για να συλλάβουν το όραμα της Χίου, που παρελαύνει αριστερά μας, δυο χοντροί επιβάτες - εφοπλιστές ίσως που επιστρέψουν στις Οινούσες - μιλούν δυνατά για την τύχη των ναύλων. Η λυρική στιγμή του Χθες διαλύθηκε μέσα στον άπλετο ήλιο και τις αδήριτες φωνές του Σήμερα. Το "λα" είχε πάψει πια να "υπαγορεύει"... Θα πλησιάσουμε τη γη που απλώνεται δεξιά μας χωρίς καμιά "γοητεία" - με απωθημένες τις κραυγές της μνήμης. Θα δούμε το Σήμερα απαλλαγμένο - όσο γίνεται - από το Χθες. Εκεί, στην απεναντινή όχθη, μυριάδες αδελφών μας άφησαν πριν από 39 χρόνια τα σπίτια τους, τα χωράφια τους - τα κόκαλά τους. Θα πάμε και θα δούμε, τί υπάρχει και τί γίνεται εκεί σήμερα, με σεβασμό και προς "την ανάπαυσιν των τενθημένων" και προς το μόχθο των ζωντανών. Αν τούτο το προλογικό άρθρο, έτσι που γράφτηκε, δεν φαίνεται να εγγυάται και πολύ για τη νηφαλιότητα αυτών που θ' ακολουθήσουν, ας μην ξεχνούμε πως η κάθαρση προηγείται της μυήσεως. Και είναι μια κάθαρση να θυμηθείς πολύ, πριν να ξεχάσεις ολότελα... Β' ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΣΕΣΜΕ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ Η Χίος - όπου φιλοξενηθήκαμε από το Νομάρχη Μανόλη Γαλανάκη, που είχαν οργανώσει και την εκδρομή στην Τουρκία - είναι γνωστή στους πολλούς για τη μαστίχα της, για τα περβόλια της και για τους εφοπλιστές της, όχι όμως και για τις "ρεγκλόττες" και τα χταπόδια της. Λένε πως η ιδιαίτερη χαρακτηριστική αίσθηση, που αφήνει ένας τόπος, δεν είναι οπτική, αλλά γευστική. (Σε μένα η λέξη Ξάνθη, φέρνει αμέσως την αίσθηση ενός αηδιαστικού γλυκίσματος). Η Χίος αφήνει τη γλυκύτατη γεύση της ρεγκλόττας - ενός είδους μπουρνέλλας, που, όσο ξέρω, δεν υπάρχει όμοια σε κανένα άλλο μέρος της χώρας μας - και του χταποδιού, που σερβίρεται κάθε βράδυ στα παραθαλάσσια κέντρα της. Ετσι, καθώς φεύγομε από την προκυμαία της με την "Αφροδίτη" του Καπετάν - Μινιώτη, το κομψό λευκό βαποράκι, που εκτελεί δυο φορές την βδομάδα τη συγκοινωνία Χίου - Τσεσμέ, δεν αναζητώ ούτε τα ωραία τοπία της - τον "Κάμπο", του "Πασά τη βρύση", τον "Αγιο - Μηνά", τον "Αη - Γιώργη το Συκούση" (ο τόπος λέγεται έτσι, γιατί βγάζει πολλά σύκα) ούτε τα μνημεία της, ούτε την πλουσιώτατη βιβλιοθήκη της. Μια γεύση ρεγκλόττας και χταποδιού αποδιώχνει όλες τις άλλες μνήμες. Το σώμα, φαίνεται, θυμάται πιο πολύ από την ψυχή... Η απόσταση από τη Χίο στον Τσεσμέ είναι 9 μίλια. Καθώς πλησιάζομε προς το τουρκικό λιμάνι, και η ακουστική εικόνα "Τσεσμές" - η λέξη - πρόκειται να γίνει οπτική - πράγμα - θυμούμαι πως σε τούτα τα νερά, πριν από 191 ακριβώς χρόνια, τούτη την ίδια μέρα - τις 6 Ιουλίου - ο Ορλώφ κατέστρεψε τον τουρκικό στόλο και μαζί μ' αυτόν τον Μοριά και την Κρήτη, που, μάταια, αναφτερώθηκαν από τη νίκη... Θυμούμαι ακόμη, πως τα παλιά χρόνια ο Τσεσμές λεγόταν Κρήνη, ήταν έδρα Μητροπολίτη κι είχε 17.000 κατοίκους, όλους ελληνόφωνους, γιατί κι οι 2.000 Τούρκοι, που κατοικούσαν εκεί, ήσαν μετανάστες από την Πελοπόννησο - γι αυτό και τους έλεγαν "Μοραΐτες". Δεν έτυχε να γνωρίσω ποτέ Τούρκους, γι αυτό με χτυποκάρδι περίμενα ν' αγκυροβολήσει η "Αφροδίτη", ενώ απέναντί μας παρατασσόταν αμφιθεατρικά μια παραθαλάσσια πολίχνη, πενιχρή, μ' ένα μεγάλο δεσποτικό φρούριο στην κορφή της. Πώς χωρεί - σκεφτόμουνα - τόσες χιλιάδες λαό; Της Μικρασίας μνήμη παντοτεινή Του Μενελάου Γ. Παρλαμά μνήμη αιωνία

© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)