Θέματα & Αφιερώματα

6/5/2001

Γ.Π. Εκκεκάκης
Το πρώτο Μουσείο στο Ηράκλειο
... και η άγνωστη τύχη των εκθεμάτων του

    Η Ενετική Λέσχη, το εντυπωσιακότερο από τα αρχιτεκτονικά μνημεία που άφησαν οι Ενετοί στην Κρήτη. Επί τουρκοκρατίας ήταν γνωστή με το όνομα “Τσεπχανές” (=Οπλοθήκη). Ξέρομε τώρα πως ήταν ένα κανονικό Μουσείο με παλιά όπλα. Μας είναι όμως άγνωστο από πότε άρχισε να λειτουργεί και τι απέγιναν τα εκθέματα.
(Από το λεύκωμα του Μ. Δουλγεράκη, Επιστροφή στο Μεγάλο Κάστρο)

    Σ’ ένα υποθετικό ερώτημα για το ποιό ήταν και πότε λειτούργησε το πρώτο Μουσείο στο Ηράκλειο, το πιθανότερο είναι ότι οι περισσότερες απαντήσεις θα παρέπεμαν στη δεκαετία του 1880 και στις πρώτες σχετικές προσπάθειες του “Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου”1. Ομως στο Ηράκλειο λειτουργούσε Μουσείο από πολύ παλαιότερα, όπως θα δούμε, μόνο που τα εκθέματα αυτού του Μουσείου δεν ήταν αρχαιότητες μινωικές, αλλά όπλα μεσαιωνικά και αναγεννησιακά. Και το Μουσείο αυτό δεν ήταν άλλο από τον περίφημο... Τσεπχανέ (=Οπλοθήκη), που στεγαζόταν στην Ενετική Λέσχη (για την ακρίβεια στο πίσω μέρος της). Το αρχιτεκτονικό μνημείο όμως, στο σύνολό του, ήταν γνωστό ως Τσεπχανές, σ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, παρ’ ότι εξαρχής είχαν εγκατασταθεί εκεί και οι κεντρικές Οικονομικές Υπηρεσίες του κατακτητή και ο Γραμματικός της Πόρτας. Ενδιαφέρον έχει ένα υπηρεσιακό έγγραφο οικονομικού περιεχομένου του 1719, στο οποίο υπάρχει η ένδειξη “να φυλαχτεί στον Τσεπχανέ”2. Αυτό δεν θα πει φυσικά ότι το έγγραφο έπρεπε να φυλαχτεί... ανάμεσα στα όπλα, δείχνει όμως ότι από τότε είχε επικρατήσει το σχετικό με όπλα όνομα και αυτό χαρακτήριζε ολόκληρο το κτίριο.
    Δεν ξέρομε από πότε ακριβώς η Οπλοθήκη ήταν επισκέψιμη, λειτουργούσε δηλαδή και ως Μουσείο. Συγκλίνουσες έμμεσες πληροφορίες μας επιτρέπουν να ισχυριστούμε ότι αμέσως μετά την ολοκλήρωση της κατάκτησης του νησιού από τους Τούρκους, εκδηλώθηκε ενδιαφέρον εκ μέρους του νέου κατακτητή για το παρωχημένης εποχής πολεμικό υλικό που βρέθηκε σε αποθήκες των κρητικών πόλεων και πρέπει να υπήρξαν συγκεκριμένες εντολές για τη διαφύλαξη του σε ειδικούς χώρους. Είναι γνωστό πως και στο Ρέθυμνο υπήρχε κάτι ανάλογο με τον Ηρακλειώτικο Τσεπχανέ. Τα παλιά όπλα των Ενετών είχαν συγκεντρωθεί σ’ ένα από τα κτίσματα της Φορτέτσας του Ρεθύμνου που και σήμερα σώζεται, την Αποθήκη του Πυροβολικού. Αγνοούμε όμως αν ο χώρος εκεί ήταν επισκέψιμος ή τα όπλα ήταν απλώς αποθηκευμένα.Στο Ηράκλειο πάντως ο Τσεπχανές ξέρομε ότι λειτουργούσε ως κανονικό Μουσείο τουλάχιστον από τα μέσα του 19ου αιώνα. Ο Αμερικανός περιηγητής Bayard Taylor που επισκε΄φθηκε την Οπλοθήκη - Μουσείο το Φεβρουάριο του 1858, περιγράφει με αρκετές κι ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες το κτίριο και τα εκθέματά του, πολλά από τα οποία και κατονομάζει (βλ. εικόνα). Από το χρονικό του (που είχα την ευκαιρία να το παρουσιάσω παλαιότερα σε μετάφραση Λίζας Εκκεκάκη)3 μεταφέρω μερικά αποσπάσματα;

Τα περισσότερα από τα όπλα που εικονίζονται εδώ είναι βέβαιο πως υπήρχαν στην Οπλοθήκη - Μουσείο του Ηρακλείου: 1=αρκοβούζιο, 2=μοσκέτο 17ου αι., 3 = πολεμικο φραγγέλιο. Ερωτηματικά υπάρχουν αν το υπ’ αριθμ. 4 (πολεμική κορύνα) είναι αυτό στο οποίο ο περιηγητής Taylor ονομάζει “Morning star”

    “Η Οπλοθήκη είναι ένα από τα πιο ασυνήθιστα μνημεία του Μεσαίωνα που έχω δει ποτέ. Πρόκειται για ένα ογκώδες πέτρινο οικοδόμημα παλατιανού ρυθμού, η μια πλευρά του οποίου γκρεμίστηκε από το σεισμό (αναφέρεται στον πρόσφατο τότε σεισμό του 1856). Οιάλλοι τοίχοι έχουν ρωγμές σε πολλά σημεία, από πάνω ως κάτω, αλλ’ ευτυχώς όχι σε βαθμό που να κάνουν αδύνατη την επισκευή. Είναι γεμάτο με όπλα κάθε τύπου... πολλά κανόνια με τους κιλλίβαντές τους... βαριά φραγγέλια με καρφιά, λόγχες, αρκοβούζια (τα πρώτα δηλαδή τουφέκια) και “morning stars” (ίσως πρόκειται για τα ρόπαλα με κεφαλή και καρφιά, βλ. εικόνα). Στον πάνω όροφο υπάρχει ένας χώρος αφιερωμένος προφανώς στα τρόπαια του Κρητικού Πολέμου. σε κάθε κολόνα έχει τοποθετηθεί ένας ξύλινος θυρεός μ’ ένα λατινικό οικόσημο και γύρω κρέμονται περικεφαλαίες, δόρατα, λεπτά ξίφη και σπαθιά από κείνα που τα χειρίζονταν με τα δύο χέρια. Υπάρχει επίσης ένα πλήθος από σκόνες, σκηνές, σχοινιά και δοχεία με βάλσαμο που τα χρησιμοποιούσαν για τους πληγωμενους. Τα πάντα φαίνονται να είναι στην κατάσταση που τα άφησαν οι Ενετοί, πριν από δύο αιώνες...”
    Ο περιηγητής συνεχίζει λέγοντας ότι οι φύλακες του επέτρεψαν να πάρει ως αναμνηστικό ένα βέλος, του συνέστησαν μόνο να προσέχει τη δηλητηριασμένη αιχμή του! Αλλο ένα βέλος πήρε κρυφά και ο συνοδός του περιηγητή, πράγμα που δείχνει πόσο ευάλωτα σε λαθροχειρίες ήταν τα εκθέματα.
    Αυτό άλλωστε το μαθαίνομε κι από τον Στέφανο Ξανθουδίδη που μας λέει πως σ’ όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας οι πασάδες και οι αξιωματούχοι που κατά καιρούς υπηρέτησαν στο Ηράκλειο συνήθιζαν να παίρνουν φεύγοντας και μερικά όπλα - αντίκες από την περίφημη συλλογή του Τσεπχανέ, ενώ όσα έμειναν τα περισσότερα τα πήραν μαζεμένα το 1898, με την αναχώρηση του τουρκικού στρατού. Ο ίδιος έγκυρος ιστορικός μας βεβαιώνει όμως ότι “μεγάλα ξύλινα κιβώτια με εζωγραφισμένην την προτομήν του λέοντος του Αγίου Μάρκου, σεσαθρωμένα πλέον, εσώζοντο και μετά την αναχώρησιν του τουρκικού στρατού”4.
    Ποιά ήταν λοιπόν η τύχη των εκθεμάτων του πρώτου εκείνου Μουσείου; Στο σημερινό Ιστορικό Μουσείο έχουν εκτεθεί λίγα μόνο κομμάτια. Ισως καποιος Ηρακλειώτης είναι σε θέση ν’ απαντήσει στο εύλογο ερώτημα. Κάποιες πληροφορίες υπάρχον για την αντίστοιχη συλλογή του Ρεθύμνου, που ενδέχεται να ρίχνει κάποιο φως. Εκεί, ύστερα από μια υπόθεση υπεξαίρεσης από ένα Ρώσο στρατιώτη, αποκαλύφτηκε ότι “όλοι οι Ρώσοι αξιωματικοί είχαν μεταβάλει τα σπίτια των εις Μουσεία... και είχαν διαρπάσει βενετικά όπλα, τόξα, βέλη, ακόντια, πελέκεις κ.λπ.”5.
    Κλείνοντας το σύντομο αυτό σημείωμα να επισημάνω ότι στις συλλογές για τις οποίες ο λόγος, υπήρχαν μουσειακά κομμάτια μεγάλης αξίας του 13ου μέχρι και του 17ου αιώνα. Ως συλλέκτης, αν και δεν έχω ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το συγκεκριμένο αντικείμενο, από την παρακολούθηση των διεθνών δημοπρασιών και μόνο είμαι σε θέση να γνωρίζω ότι τα κομμάτια που υπήρχαν στις κρητικές πόλεις μέχρι και πριν από 100 χρόνια αντιστοιχούσαν σε δυσθεώρητα ποσά με τα σημερινά δεδομένα. Το ίδιο μπορεί να πει κανείς και για τα δεκάδες χιλιάδες όπλα καθε είδους που παραδόθηκαν από τους Κρητικούς τη διετία 1898-99, κατά το λεγόμενο “αφοπλισμό” των Κρητικών. Τα όπλα αυτά, αφού αφέθηκαν να σκουριάσουν σε μια υγρή αποθήκη της Σούδας, ξέρομε ότι πουλήθηκαν για παλιοσίδερ αμε ... 3 λεπτά η οκά!! Την οικονομική παράμετρο της... γκάφας των αρχών τότε μας τη δίνει το εξής αδιαμφισβήτητο ιστορικό δεδομένο: Ανάμεσα στα 72.000 τουφέκια ήταν πολλά μοσκέτα του 17ου αιώνα (βλ. εικόνα), όπλα περιζήτητα και πανάκριβα σήμερα, που τα παρέδωσαν οι κάτοχοί τους για να γλιτώσουν το ευτελούς αξίας σήμερα, αλλά χρησιμοποιήσιμο τότε τουφέκι το υς.

Σημειώσεις:
1. Στεφ. Ξανθουδίδης, Οδηγός Μουσείου Ηρακλείου, Ηράκλειον Κρήτης 1921, σσ 3-4
2. Στεργ. Γ. Σπανάκης, Το Ηράκλειο στο πέρασμα των αιώνων, Ηράκλειο 1990, 119
3. Το σχετικό με την Κρήτη κομμάτι από το χρονικό του Bayard Taylor έχει δημοσιευθεί σε 3 διαφορετικά περιοδικά. Για το συγκεκριμένο απόσπασμα βλ. Νέα Χριστιανική Κρήτη, τ. 7-8/1992, σε. 174
4. Στεφ. Ξανθουδίδης, Χάνδαξ-Ηράκλειον (επανέκδοση) Επιμέλεια και συμπληρωματικαί σημειώσεις Στυλ. Αλεξίου, Ηράκλειον 1964, σ. 54
5. Ι. Καποδίστριας, Η Εποποιία του Θερίσου, εκδ. 1932, σ. 40.


 1on.gif (2742 bytes)