mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

14-6-1998

Αγνωστες μαρτυρίες για τις σφαγές στο Ηράκλειο το 1898

Του Γ. Π. Εκκεκάκη

Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από τα αιματηρά γεγονότα της 25ης Αυγούστου στο Ηράκλειο, αυτά που, όπως δεχόμαστε σήμερα, καθόρισαν τις εξελίξεις στο Κρητικό Ζήτημα και οδήγησαν στη γρήγορη απελευθέρωση της Κρήτης από τον τουρκικό ζυγό. Μπορεί να θεωρηθούν έτσι ως η τελευταία σκηνή, η σκηνή πριν απ' την κάθαρση, σ' ένα δράμα που κράτησε αιώνες.
Για τα γεγονότα αυτά και για ό,τι συνέβη εδώ κατά την περίοδο 1898-98 γνωρίζομε βεβαίως λεπτομέρειες, μια και το θέμα "Κρήτη" ήταν τότε στο επίκεντρο της διεθνούς επικαιρότητας. Να όμως που υπάρχουν και λεπτομέρειες τις οποίες ακόμα αγνοούμε. Δεν έχομε ιδέα π.χ. για ό,τι γράφτηκε τότε στον ημερήσιο τύπο και περιοδικό τύπο της Ισπανίας, της Πορτογαλίας, των χωρών της Βαλκανικής και, κυρίως, της τότε Ρωσίας.
Εδώ δίδεται για πρώτη φορά το απόσπασμα από ένα πολωνικό βιβλίο, για το οποίο ο γράφων και άλλοτε είχε απασχολήσει τις στήλες της "Μεσογείου" (Βλ. φφ 6-11 και 24-12-1996). Στο απόσπασμα περιγράφονται οι σφαγές του Ηρακλείου σύμφωνα με τις μαρτυρίες δύο αυτοπτών: του Αντωνίνου Πεττινέο (από το Πεττινέο της Σικελίας δηλαδή) και του Ροζάριου Ρεζουττάνο. Και οι δύο ήταν μέλη της αδελφότητας του μοναστηριού των Καπουκίνων, κοντά στο παλιό λιμάνι. Και οι δύο είναι πρόσωπα γνωστά στους ιστορικούς μας. Ο π. Ροζάριος ήταν βασικός μάρτυρας κατηγορίας στη δίκη των πρωταιτίων της σφαγής. Όσο για τον Αντωνίνο, αυτός πρέπει να είναι γνωστός στους Ηρακλειώτες μια και υπάρχει οδός π. Αντωνίου (sic, αντί Αντωνίνου). Δεν ξέρω αν αυτοί που κατοικούν ή εργάζονται σ' αυτό το δρόμο έχουν σαφή εικόνα για το ιστορικό πρόσωπο που έδωσε το όνομά του στο δρόμοι τους.
Ο π. Αντωνίνος λοιπόν γεννήθηκε όπως είπαμε στο Πεττινέο της Σικελίας το 1836 αλλ' έζησε στην Κρήτη από το 1867 μέχρι το θάνατό του, το 1908. Τα γεγονότα του Ηρακλείου τον βρήκαν ηγούμενο. Αργότερα, την Ανοιξη του ΄99, ορίστη, επικεφαλής της καθολικής Αποστολής στην Κρήτη. Αν και τ' όνομά του έχει συνδεθεί κυρίως με τα αιματηρά γεγονότα του ΄98, η θετική παρουσία του καλύπτει ολόκληρη την τότε επαναστατική περίοδο και όχι μόνο.
Οι ενέργειές του στα δύσκολα χρόνια χαρακτηρίζονται από αλτρουϊσμό χωρίς όρους και διακρίσεις, αλλά και ηρωισμό ασυνήθιστο όταν οι περιστάσεις το απαίτησαν. Κοντά σ' αυτά διακρίθηκε και για δημιουργική δραστηριότητα. Η προσφορά του στον τόπο όπου έζησε τα περισσότερα χρόνια του αναγνωρίστηκε. Η Κρητική Πολιτεία του παραχώρησε οικόπεδο στη Σούδα για την ανέγερση ναού και ο Δήμος του Ηρακλείου αφιέρωσε δρόμο στη μνήμη του. Οι μελετητές της περιόδου αναφέρονται επαινετικά στη σωτήρια επέμβασή του, όταν ξέσπασαν οι σφαγές στο Ηράκλειο.
Δεν ξέρω αν η μαρτυρία του έχει καταγραφεί αλλού. Μίλησε για αυτά που ο ίδιος έζησε τότε σ' ένα Πολωνό ιερέα, το συγγραφέα Μ. Gzerminski, ο οποίος είχε επισκεφτεί την Κρήτη το Μάιο του 1899. Το βιβλίο του Czerminski (Κρακοβία, 1902) παρέμεινε άγνωστο, όπως και πολλά άλλα, αν και περιέχει αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία για την Κρήτη ας δούμε όμως το απόσπασμα:
.... "Ένας αυτόπτης μάρτυρας, ο επικεφαλής της καθολικής αποστολής στην Κρήτη π. Antonino da Pettineo μου διηγήθηκε με λεπτομέρειες τα όσα συνέβησαν στην πόλη του Χάνδακα την ημέρα της 6ης Σεπτεμβρίου 1898. (Σ.Σ. ο συγγραφέας αναφέρεται στο νέο ημερολόγιο, αυτό που είχαν στην Ευρώπη, ενώ οι δικοί μας ιστορικοί αναφέρονται στο παλιό. Να σημειωθεί επίσης ότι ο π. Αντωνίνος είχε αναλάβει τοποτηρητής εκείνες ακριβώς τις μέρες). Μου μίλησε επίσης σχετικά και ο μοναχός Rosario da Resuttano. Και οι δύο βρίσκονταν στη Μονή τους και τίποτα δεν έδειχνε πως είχε αρχίσει εξέγερση.

Ξαφνικά, γύρω στις 2 το μεσημέρι, ακούστηκε μια παράξενη οχλοβοή και αμέσως μετά άγριες φωνές και πυροβολισμοί. Την ίδια ώρα σχεδόν άρχισε πυρ και ο αγγλικός στρατός. Οι μοναχοί βγαίνουν στα παράθυρα και βρίσκονται μπροστά σ' ένα τρομακτικό θέαμα: Πολλοί Τούρκοι, μικροί και μεγάλοι τρέχουν στους δρόμους με τα όπλα στο χέρι, πυροβολούν και σκοτώνουν χριστιανούς ενώ πυκνοί καπνοί βγαίνουν από τα σπίτια, που σε λίγο τυλίγονται στις φλόγες, οι στέγες τους γκρεμίζονται και μια θάλασσα φωτιάς πλημμυρίζει τον κεντρικό δρόμο. Οι χριστιανοί με φωνές αγωνίας εγκαταλείπουν τα σπίτια τους, άλλοι πηδώντας απ τα παράθυρα, ενώ άλλοι με σχοινιά ή με σκάλες προσπαθούν να κατεβούν από τους ορόφους. Όσοι τα καταφέρνουν φτάνουν με κλάματα στην πόρτα της Μονής ενώ πίσω τους ακολουθούν Τούρκοι που τους πυροβολούν και τους σκοτώνουν. Λίγοι κατάφεραν να τους ξεφύγουν μαζί με κάποιους που μπόρεσαν να φτάσουν στο μοναστήρι μας ανοίγοντας τρύπες στις μεσοτοιχίες. Ο πατήρ Αντωνίνος τους κάλεσε όλους στην εκκλησία κι εκεί, ενώ όλοι ήταν γονατιστοί μπροστά στις εικόνες, διάβασε μια δέηση την ώρα που ακούγονταν από παντού θρήνοι και επιφωνήματα πόνου: Αλλος είχε σπάσει το χέρι του, άλλος το πόδι του, άλλος ήταν πληγωμένος από σφαίρα. Μήνες κλαίγανε για τα παιδιά τους και παιδιά για τους γονείς που έμειναν στα χέρια των Τούρκων.
Ο π. Αντωνίνος προσπάθησε να δώσει θάρρος σ' όλους αυτούς, τους εξομολόγησε και τους υπενθύμισε πως πρέπει να είναι κανείς έτοιμος για το θάνατο, που αργά ή γρήγορα θα έρθει. Ενώ μιλούσε ακούστηκαν φωνές των Τούρκων έξω από το τείχος του μοναστηριού και σε λίγο πυροβολισμοί και χτυπήματα στην πόρτα της ίδιας της εκκλησίας. Για κάποια ώρα δεν ήξερε τι να κάμει: να βγει να τους ανοίξει ο ίδιος ή να μπουν μέσα μόνοι τους; Όταν άρχισαν να σπάνε την πόρτα και τα παράθυρα βγήκε μπροστά στους Τούρκους και τους ρώτησε θαρρετά: "Τι θέλετε; Αυτό είναι το σπίτι του Θεού.
- Ψάχναμε για χριστιανούς, απάντησαν εκείνοι
- Αφού ψάχνετε για χριστιανούς, εγώ είμαι ο πρώτος, σκοτώστε με λοιπόν. Οι Τούρκοι, σα να ξαφνιάστηκαν από τα λόγια αυτά, έφυγαν από το μοναστήρι. Δεν πέρασε όμως πολλή ώρα και ακούστηκε μια φωνή από το δρόμο: "πάτερ Άντωνιν, πάτερ ΄Αντωνιν η φωτιά πλησιάζει, βγες από το μοναστήρι". Εκείνος απάντησε: "Θα βγω μόνο όταν η φωτιά τυλίξει το μοναστήρι και την εκκλησία". Όμως ο κίνδυνος γινόταν όλο και πιο μεγάλος. Η φωτιά πλησίαζε και ήδη οι φλόγες κατέστρεφαν κάποια κτίσματα του μοναστηριού και πλησίαζαν στην εκκλησία. Ανοιξε τότε την πόρτα ο μοναχός και βρέθηκε μπροστά σ' ένα γνωστό του Τούρκο, ήταν αυτός που τον προειδοποίησε για τον κίνδυνο της φωτιάς.
- Θέλεις να με σώσεις φίλε μου, ρώτησε το μουσουλμάνο
- Θέλω, απάντησε αυτός
- Τρέξε λοιπόν στους προξένους, στο Γάλλο και στον Ιταλό, και πες τους να έλθουν όσο το δυνατόν γρηγορότερα. Πήγαινε και στον πασά για να στείλει στρατιώτες που θα δημιουργήσουν μια ασπίδα γύρω από μένα και τους χριστιανούς. Έτσι μόνο θα μπορέσουμε να βγούμε απ' το μοναστήρι και να καταφύγομε σε μέρος ακίνδυνο.
Ο Τούρκος έκαμε ό,τι του είπε ο μοναχός. Τούρκοι στρατιώτες απομόνωσαν από τον όχλο τους 60 χριστιανούς, που μαζί με τον π. Αντωνίνο βγήκαν με ασφάλεια από το μοναστήρι.

Εκεί έμεινε μόνο ο π. Ροζάριος Ρεζουττάνο για να φυλάει την εκκλησία αν και όλοι επέμεναν ότι έπρεπε να φύγει κι αυτός. Τελικά, έμεινε και κρύφτηκε στο εσωτερικό του κτιρίου. Οι Τούρκοι μπήκαν στους διαδρόμους και άρχισαν ν' αρπάζουν ό,τι έβρισκαν. Όταν ανακάλυψαν τον π. Ροζάριο του ζήτησαν χρήματα. Δύο απ' αυτούς του έπιασαν τα χέρια κι ένας τρίτος του έβαλε το μαχαίρι στο λαιμό λέγοντας: "τα λεφτά σου, αλλιώς θα πεθάνεις". Ο καημένος ο μοναχός είχε κρύψει βαθιά σε μια τσέπη του ολόκληρη την περιουσία του μοναστηριού, 2.200 φράγκα. Σκέφτηκε πως δεν είχε νόημα να τα κρύβει πια αφού έτσι κι αλλιώς θα τα έβρισκαν και πήγε να βάλει το χέρι στην τσέπη. Πριν προφτάσει να το κάμει, το ράσο και η τσέπη με τα χρήματα είχαν αποκοπεί...
Την ίδια ώρα αυτοί που είχαν μπει στο μοναστήρι είχαν αρχίσει ν' αρπάζουν και να καταστρέφουν τα πάντα... Ο π. Ροζάριο ήταν έτοιμος να δεχτεί το θάνατο από στιγμή σε στιγμή. Όμως, ο Θεός προστάτευσε και τον ίδιο και το μοναστήρι. Έτσι, ενώ όλα τα άλλα κτίσματα είχαν πάρει φωτιά, οι κατοικίες των μοναχών και η εκκλησία δεν καταστράφηκαν τότε. Αυτό έγινε λίγο αργότερα, όχι από φωτιά, αλλ' από τους ίδιους τους Τούρκους.
Μέσα σε δύο μέρες υπολογίζεται πως οι Τούρκοι σκότωσαν 400 περίπου χριστιανούς. Όμως, κανείς από τους πατέρες δεν έχασε τη ζωή του. Την τελευταία στιγμή, όταν πουθενά δεν φαινόταν ελπίδα, βρίσκονταν Τούρκοι που τους προστάτευαν απ' τους φανατικούς ομοθρήσκους τους.
Από πολύ έγκυρη πηγή, έμαθα ότι αιτία του κακού ήταν οι Αγγλοι, οι οποίοι, αν και διέθεταν μόνο 300 στρατιώτες, τα έβαλαν με 35.000 καλά οπλισμένους μουσουλμάνους.
Ο θάνατος των ΄Αγγλων στρατιωτών σήμανε και το τέλος της παραμονής των Τούρκων στην Κρήτη..."Το απόσπασμα από το πολωνικό βιβλίο το σταματούμε εδώ. Όπως ξέρομε, ακολούθησε η δίκη, η καταδίκη και η εκτέλεση των πρωταιτίων. Τα πρακτικά της δίκης πρέπει να έχουν ενδιαφέρον αλλ' αγνοώ αν σώζονται. Έχω μόνο υπόψη μου κάποια ρεπορτάζ και ... εικονορεπορτάζ. (κατά το φωτορεπορτάζ) με στιγμιότυπα της δίκης. Κάποτε θα πρέπει να επισημανθεί και να συγκεντρωθεί όλο αυτό το υλικό.... (10/6)


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)