Θέματα & Αφιερώματα

8/2/2001

Μνήμη Στέργιου Σπανάκη
7 χρόνια από το θάνατό του

Του ΞΕΝΟΦΩΝΤΑ ΛΗΜΝΙΟΥ

Ο αείμνηστος Στέργιος Σπανάκης δημοσίευσε το 1953 στον τρίτο τόμο των Μνημείων της Κρητικής Ιστορίας την έκθεση του Φίλιππου Παστουαλίγκο "τέως Καπετάνοιυ του Χάνδακα και Προβλεπτή των Χανίων" προς την Ενετική Γερουσία που την ανέγνωσε ενώπιόν της στις 16 Φεβρουαρίου 1594.
    Στην έκθεση αυτή ο Παστουαλίγκο όπως και όλοι οι πριν και μετά απ' αυτόν Προβλεπταί αναφέρεται λεπτομερώς σε όλα τα ζητήματα του Βασιλείου της Κρήτης στρατιωτικά, πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά. Στη διετή όμως θητεία του (1592-1593) μια φοβερή επιδημία πανώλης ενέσκυψε στην Κρήτη και απ' αυτή πέθαναν δεκατέσσερις χιλιάδες άνθρωποι δηλαδή το εν δέκατο πέμπτον του πληθυσμού της νήσου που ήταν τότε διακόσιες οκτώ χιλιάδες - Το μεγαλύτερο μέρος από τους νεκρούς, οι 8600 ήταν από τον Χάνδακα.
    Η περιγραφή του Παστουαλίγκο είναι λεπτομερής και πλήρης. Διηγείται πως ένας ναύτης με το όνομα Λορέντζο, από το καράβι κάποιου Γεωργίου Πακόπουλου που έφθασε από την Κωνσταντινούπολη στο Χάνδακα στις 28 Ιανουαρίου του 1592, αρρώστησε και διεδόθη η αρρώστια σ' όλο το νησί.
    Ενώ είχε εβδομήντα χρόνια να εμφανιστεί, ήλθε τόσο επιθετική, ώστε "… η πρόοδος του κακού από μέρα σε μέρα ήταν τόση και μάλιστα στο στρατό, που η δοκιμασία του μας έβλαπτε περισσότερο, γιατί βρισκόμαστε σε αδυναμία να βρούμε νεκροθάπτες και κουρείς, που για να τους βρούμε χρησιμοποιούσαμε κάθε δυνατό μέσο, μπλοκάροντας ακόμη και τους δρόμους", όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και συνεχίζει την περιγραφή της διαδρομής της επιδημίας.
    … αποφασίαμε το Φεβρουάριο να γίνει, σαν τελευταία προσπάθεια, άλλη μια συγκέντρωση των πραγμάτων για απολύμανση και περιορισμός του λαού με τη μεγαλύτερη δυνατή αυστηρότητα. Την υπηρεσία αυτή αναθέσαμε στους υπαλλήλους μας, οι οποίοι επισκέφτηκαν ένα - ένα τα σπίτια με μύρα1. Οι υπάλληλοι αυτοί, επειδή ήταν πιο ειδικοί και λιγότερο κουρασμένοι, και ήταν ενοχλητικό σε όλους, είμαστε βέβαιοι πως θα μπορούσαν να είναι πιο θετικοί και η υπηρεσία θα γινόταν με λιγότερες απάτες γιατί δεν άφιναν στα σπίτια τίποτε που να μην το δουν και να μην το υποβάλλουν σε κάθαρση. Με το δίκιο μας, λοιπόν, θα μπρούσαμε να πιστεύομε, ότι τα μέτρα αυτά θα μας εξασφάλιζαν μέχρι του σημείου εκείνου, που μπορούσε να φθάσει η δική μας εργασία. Όπως και έγινε ακριβώς. Σε λίγες μέρες τα λοιμοκαθαρτήρια έμειναν αδειανά από αρρώστους και ύποπτους. Η ύπαιθρος βάδιζε με μεγάλα βήματα προς την υγεία και στις τρεις του Μάρτη 1593 ευδόκηε ο Θεός να απλώσει επάνω μας το σπλαχνικό του χέρι και να μας παρηγορήσει, ύστερα από τόσες δυστυχίες και λύπες που δοκιμάσαμε, απαλλάσσοντάς μας από κάθε συμφορά και κίνδυνο του θανατικού…
    Στη λέξη μύρα (profumi στο βενετσιάνικο κείμενο) ο Σπανάκης γράφει σε υποσημείωση «μου είναι άγνωστη η χρήση των μύρων στην προκείμενη περίπτωση».
    Είχα κρατήσει την απορία αυτή του Στέργιου. Ψάχνοντας στο εγκυκλοπαιδικό λεξικό του Ηλιου στο λήμμα Πανώλης βρήκα την διπλανή εικόνα με την επεξήγησή της που πιστεύω ότι δίδει απάντηση στην απορία του.
    Δεν πρόκειται για αποκριάτικη αμφίεση! Είναι η περιβολή των ιατρών και των επισκεπτομένων πανωλοβλήτους κατά τας αρχάς του 18ου αιώνος. Συνίσταται εκ μανδύου με κουκούλαν, από μαροκινόν δέρμα. Εις την θέσιν των οφθαλμών υπάρχουν κρύσταλλοι και η ραμφόμορφος ρις είναι πλήρης αρωμάτων. (Εκ του βιβλίου του δόκτορος Μανζέ «Πραγματεία περί πανώλους» (1720).
    Προφανώς οι υγειονομικοί υπάλληλοι του Πασκουαλίγκο θα φορούσαν παρόμοιες στολές για προστασία και προφύλαξη από τη νόσο εξάλλου η εικόνα είναι δημοσιευμένη μόλις 127 χρόνια αργότερα σε περίοδο που οι εξελίξεις στην Ιατρική και τα υγειονομικά ήσαν βραδύτατες.
    Ασφαλώς οι υγειονομικοί αυτοί υπάλληλοι μη φοβούμενοι ότι θα προσβληθούν οι ίδιοι έκαναν ευσυνείδητα την εργασία τους και «δεν άφηναν τίποτε που να μη το δουν και να μη το υποβάλουν σε κάθαρση».
    Τα ερωτήματα που τίθενται είναι:
    Τι μύρα (αρώματα) χρησιμοποιούσαν, κατά πόσον και πως προστατεύταν από τη νόσο, πως εμπόδιζαν την μετάδοσή της, καθώς και τι υλικά χρησιμοποιούσαν για την κάθαρση, την απολύμανση των σπιτιών και των αντικειμένων.
    Ο Πλόυταρχος στα "Ηθικά" του γράφει: Και γαρ οι ιατροί προς τα λοιμικά πάθη βοηθείν δοκούσι φλόγα πολλήν ποιούντες ως λεπτύνουσαν τον αέρα λεπτύνει δε βέλτιον, εάν ευώδη ξύλα κάωσιν, οία κυπαρίττου και αρκεύθου και πεύκης. Ακρωνα γουν τον ιατρόν εν Αθήναις υπό τον μέγαν λοιμόν ευδοκιμήσαι λέγουσι, πυρ κελεύοντα παρακάειν τοις νοσούσιν. Ωνησε γαρ ουκ ολίγους. Αριστοτέλης δε φησι και μύρων και ανθέων και λειμώνων ευώδεις αποπνίας ουκ έλαττον έχειν του προς ηδονήν τε προς υγείειαν, ψυχρόν όντα φύσει και παγετώδη τον εγκέφαλον ηρέμα τη θερμότητι και λειότητι διαχέουσας.
    Και στη μετάφραση:
    Γι αυτό οι γιατροί νομίζουν, ότι συμβάλλουν στη θεραπεία των λοιμωδών νόσων, ανάβοντας μεγάλες φωτιές γιατί ραφινάρουν τον αέρα. Και εκλεπτύνεται ο αέρας καλύτερα, αν καούν ξύλα ευωδερά, όπως του κυπαρισσιού και του κέδρου και του πεύκου. Ο Ακρων (1) τουλάχιστον, ο γιατρός λένε ότι ευδοκίμησε στην Αθήνα, κατά το μεγάλο λοιμό, επειδή πρόσταζε να καίνε φωτια κοντά στους αρρώστους και ωφέλησε, όχι λίγους. Ο Αριστοτέλης, λέει, ότι και μύρων και λουλουδιών και λιβανιών οι ευωδιές δεν είναι λιγώτερο δραστικές για την υγεία και την ευφροσύνη που προσφέρουν, γιατί ήρεμα διαχύνουν τη θερμότητα και την απαλότητά τους, ωφέλιμη στον εγκέφαλο, τον ψυχρό και παγετώδη από τη φύση.
    Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η καύσις ρητινών και αρωματικών ουσιών ασκούν ευεργετικήν επίδρασιν και έχουν αντισηπτικάς ιδιότητας. Ο πατήρ Γεώργιος Μεντιδάκης στο βιβλίο του "Τύπος και Συμβολισμός" στην ορθόδοξη λατρεία γράφει:
    Ο Χριστιανισμός, κατά τους πρώτους αιώνες της ιστορίας του, αποστρεφόταν το θυμίαμα, επειδή η εθνική θρησκεία ιδιαίτερα το χρησιμοποιούσε. Πατέρες όπως ο Κλήμης ο Αλεξανδρείας και ο Τερτυλλιανός, αναφέρονται στα θέματα αυτά. Μάλιστα ο Τερτυλλιανός γράφει: "Δεν αγοράζομεν θυμίαμα και τούτο είναι αληθές".
    Η Εκκλησία μας παρέλαβε το θυμίαμα από την Εβραϊκή Συναγωγή και οι λόγοι ήταν κυρίως υγιεινοί. Οι αναθυμιάσεις από τους τάφους των Κατακομβών αφ' ενός, αλλά και η υγρασία των τοίχων αφ' ετέρου, ανάγκασαν τους χριστιανούς να εισάγουν το θυμίαμα στους λατρευτικούς χώρους τους ως αντισηπτική ουσία.
    Με το ανωτέρω πιστεύω ότι δίδεται μια ικανοποιητική απάντηση στην απορία του Σπανάκη.
    Πιθανόν στα βιβλία του Μαντζέ να υπάρχουν περισσότερες λεπτομέρειες. Ίσως και σε άλλα βιβλία.
    Ελπίζω κάποιος ιατρός να ασχοληθεί ειδικότερα με το θέμα της χρήσης αρωμάτων και καπνού αρωματικών ρητινών στην προφύλαξη και θεραπεία από διάφορα νοσήματα.
    Αλησμόνητε Στέργιε
    Δέξου εκεί ψηλά που βρίσκεσαι, μαζί με τις ευχαριστίες μας για τη μεγάλη προσφορά στου στη μελέτη της Ιστορίας της Κρήτης και το παρόν μικρόν αντίδωρον.

(1) Ακρων: Γιατρός που έζησε στην εποχή του Πελοπονησιακού Πολέμου και ευρίσκετο στην Αθήνα την εποχή του μεγάλου λοιμού.


1on.gif (2742 bytes)