18-2-1998
Αφιέρωμα

 

Στο δημόσιο πλέον η Συλλογή Νικολάου Μεταξά
2.229 ΚΟΜΜΑΤΙΑ ΑΝΕΚΤΙΜΗΤΗΣ ΑΞΙΑΣ

Την ιδιωτική συλλογή 2.229 αρχαίων αντικειμένων, που καλύπτουν από την 4η π.χ. χιλιετία μέχρι και τον 3ο μ.Χ. αιώνα,δ ώρισε στο Ελληνικό Δημόσιο, ο πολιτικός μηχανικός Νικόλαος Μεταξάς, ιδρυτής της αλυσίδας των Maris Hotels. Η ανεκτίμητης αρχαιολογικής αξίας συλλογή, προιόν συλλεκτικής προσπάθειας 40 σχεδόν χρόνων του Νικολάου Μεταξά και της συζύγου του Λούλας, άρχισε ήδη να μεταφέρεται στο Μουσείο Ηρακλείου. Τμήμα της συλλογής είναι 680 εξαιρετικής σπουδαιότητας μινωικοί σφραγιδόλιθοι, οι οποίοι αποτελούν την μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή σφραγιδόλιθων στον κόσμο. Πρόκειται για σημαντικότατης καλλιτεχνικής και αρχαιολογικής αξίας μικροτεχνήματα που εντυπωσιάζουν για την τελειότητα με την οποία απεικονίζουν - πάνω σε σκληρούς ή μαλακούς ημιπολύτιμους λίθους - διαφορες παραστάσεις σε σφραγιστική επιφάνεια μόλις ενός ή δύο εκατοστών. Τα περισσότερα από τα 2.229 αρχαία αντικείμενα της συλλογής είναι δείγματα του προιστορικού πολιτισμού της Κρήτης και τα υπόλοιπα ανήκουν στην γεωμετρική, Αρχαική, Κλασσική, Ελληνιστική και Ρωμαική εποχή. Τα είδη των αντικειμένων της συλλογής - εκτός των σφραγιδόλιθων - ποικίλουν και περιλαμβάνουν αγγεία, εργαλεία, όπλα, κοσμήματα, είδη μικροπλαστικής. Αξίζει να επισημανθεί ότι η συλλογή του Νικολάου Μεταξά είναι μοναδική ανάμεσα στις άλλες ιδιωτικές συλλογές Κρητικών, όπως η συλλογή Γιαμαλάκη, διοτι περιλαμβάνει αρχαία αντικείμενα που προέρχονται μόνο από την Κρήτη. Ελεγχος και η καταγραφή της συλλογής έγινε αρχικά από τον Επιμελητή Αρχαιοτήτων Ηρακλείου Κωστή Δαβάρα και στη συνέχεια από τον μετέπειτα Επιμελητή Αρχαιοτήτων Ηρακλείου Γιάννη Σακελλαράκη. Δημοσιεύσεις για τα αντικείμενα της συλλογής, εκτός των προαναφερομένων, έγιναν από πολλούς σημαντικούς αρχαιολογους όπως οι Σακελλαράκη, Λεμπέση, Παρλαμά, Καρέτσου, Γραμματικάκη Schiering κ.α. Η συλλογή έγινε ευρύτερα γνωστή στη διεθνή βιβλιογραφία από τις δημοσιεύσεις επιστημονικών μελετών για πολλά σημαντικά αντικείμενα από αξιόλογους αρχαιολόγους, κυρίως όμως από την δημοσίευσή τους στο πολύτομο CORPUS, που εκδόθηκε στο βερολίνο το 1969 και περιλαμβάνει τους μινωικούς σφραγιδόλιθους όλου του κόσμου. Ολόκληρος ο τετάρτος τόμος του Corpus είναι αφιερωμένος στους σφραγιδόλιθους της συλλογής Μεταξά. Την ευθύνη της δημοσίευσης των σφραγιδολιθων στο Corpus είχαν οι αρχαιολόγοι Γ. Σακελλαράκης και V.E.G. Kenna. Σφραγιδόλιθος της συλλογής, που παριστάνει δύο υδρόβια πουλιά που ανοίγουν φτερά να πετάξουν πάνω από το νερό και είναι από σάρδιο, περιέλαβε η Εθνική τράπεζα σε ημερολόγιο που εξέδωσε το 1970 με 12 αριστουργηματικές υπερμεγενθύσεις μινωικών και μυκηναικών σφραγιδόλιθων από χρυσό και ημιπολύτιμους λίθους, που επέλεξε ανάμεσα σε 3000 κομμάτια. Ο ίδιος σφραγιδόλιθος το 1976 απεικονίσθηκε σε γραμματόσημο. Μοναδική επιθυμία των συλλεκτών είναι να εκτεθεί ολόκληρη η συλλογή - σε περίπτωση που αυτό δεν είναι δυνατόν - μέρος αυτής σε χώρο που θα διατεθέι από τον Δήμο Γαζίου. Για το σκοπό αυτό ο Δήμος, με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, πρόκειται να διαθέσει ειδική αίθουσα, που θα διαμορφωθεί κατάλληλα, μετά από ειδική μελέτη αρχαιολόγων, την οποία θα παραχωρήσει στο υπουργείο Πολιτισμού, ενώ θα εξασφαλιστούν τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας για το αναγκαίο προσωπικό. Σε άλλη περίπτωση η συλλογή θα εκτεθεί στο Μουσείο Ηρακλείου. Ο Νικόλαος Μεταξάς απεδέχθη επίσης πρόταση της διευθύντ ριας του Μουσείου Ηρακλείου Αλεξάνδρας Καρέτσου να χρηματοδοτήσει την έκδοση βιβλίου με δημοσιεύσεις για το σύνολο της συλλογής.

Ιστορικό της συλλογής Το συλλεκτικό πάθος του Νικολάου Μεταξά, που έχει την αρχη του στα μαθητικά του χρονια όταν συνελεγε γραμματόσημα, εστιάζεται στην απόκτηση αρχαίων αντικειμένων και το 1959 λαμβάνει από το υπουργείο Πολιτισμού την άδεια κατάρτισης ιδιωτικής συλλογής αρχαίων. Η ενέργεια αυτή υποκινήθηκε με μεγάλη ένταση από τον τότε Εφορο Αρχαιοτήτων Κρήτης και διευθυντή του Μουσείου Ηρακλείου Νικόλαο Πλάτωνος, ο οποιος, με δεδομένο ότι δεν υπήρχαν πλέον ιδιώτες συλλεκτες στο νησί, έκρινε απαραίτητη την ύπαρξη ιδιωτικής συλλογής και την ανεύρεση ενός νέου και έντιμου συλλέκτη, σε ένα τόπο όπως η Κρήτη, που όλη είναι ένας "ανοιχτός αρχαιολογικός χώρος", ώστε να αποφευχθεί η φυγάδευση σημαντικού αριθμού αρχαιοτήτων. Με πολύ μεράκι και αμέριστο ενδιαφέρον αρχίζει η απόκτηση κάθε αντικειμένου αποτελούσε όχι η χρηματική αξία και ο εμπλουτισμός της συλλογής αλλά η αισθητική και καλλιτεχνική φόρμα καθως και η συγκίνηση που προκαλούσε. Ανθρωπος με φιλομάθεια ο Νικόλαος Μεταξάς εμπλούτισε την ευρεία του μόρφωση με τη μελέτη πολλών αρχαιολογικών συγγραμάτων ώστε να ελέγχει την γνησιότητα των αντικειμένων. Πρόθυμος συμπαραστάτης και σύμβουλος ήταν πάντα ο Ν. Πλάτωνος.Η ανεύρεση και απόκτηση των αντικειμένων γίνεται επί 40 σχεδόν χρόνια μια εκπληκτική περιπέτεια, για το Νίκο και τη σύζυγό του Λουλα Μεταξά, η οποία όλα αυτά τα χρονια υπήρξε πολύτιμη βοηθός και συνοδοιπόρος σ' αυτό το ταξίδι... στο χρόνο. δεν φείδονται κόπων, ταλαιπωρίας, χρόνου. Μέσα από όλες αυτές τις αναζητήσεις η συλλογή εμπλουτίζεται με 2.229 αντικείμενα μεγίστης αρχαιολογικής αξίας, που καλύπτουν από τον 4ο π.Χ. αιώνα μέχρι τνο 3ο μ.Χ. αιώνα. Τα περισσότερα από τα 2.229 αρχαία αντικείμενα τςη συλλογής είναι δείγματα του προιστορικού πολιτισμού της Κρήτης και τα υπόλοιπα ανήκουν στη Γεωμετρική, Αρχαική, Κλασσική, ελληνιστική και Ρωμαική εποχή. Η συλλογή αποτελείται από πλήθος αντικειμένων, ειδώλια ανθρώπων και ζώων, αγγεία, ρυτά, πιθάρια, εργαλεία, καθρέφτες, όπλα περιδέραια, ταινίες, δαχτυλίδια, σκουλαρίκια και άλλα κοσμήματα - πολλά από τα οποία αποδεικνύουν το υψηλό επίπεδο της τέχνης της χρυσοχοίας κατά την ελληνιστική περίοδο - κατασκευασμένα από χρυσό, ασήμι, χαλκό αλλα και πηλό, φαγεντιανή, υαλόμαζα, ελεφαντόδοντο, μάρμαρο, μονόχρωμες και πολύχρωμες κρητικές πέτρες κ.α. Στη συλλογή εμπεριέχονται και 680 μινωικοί σφραγιδόλιθοι - η μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή σφραγιδολίθων στον κόσμο - η οποία δείχνει την εξελιξη της σφραγιδογλυφίας στην προιστορική Κρήτη. Ειναι κατασκευασμένοι από σκληρές και μαλακές ημιπολύτιμες πέτρες όπως αμέθυστος, κόκκινος και πράσινος ιασπις, σάρδιος, σαρδόνυχας, αχάτης, ορείας, κρύσταλλος, μετεωρίτης, χαλκηδόνιος, αιματίτης, οψιανός, και φέρουν μοναδικής τελειότητας παραστάσεις από μορφές της Κρητικής γης και θάλασσας σε σφραγιστική επιφάνεια μόλις ενός ή δυο εκατοστών... Να επισημανθεί επίσης ότι όλα τα αντικείμενα έχουν ακριβή στοιχεία του τόπου προέλευσης, παρά το ότι ο νόμος απαλλάσσει το συλλέκτη από την υποχρέωση να δηλώσει οιοδήποτε στοιχείο προέλευσης. Εκτός αυτού πρέπει να σημειωθει΄ότι ειναι η μοναδική ανάμεσα στις άλλες συλλογές κρητικων συλλεκτών που όλα τα αντικείμενα΄της προέρχονται αποκλειστικά από την Κρήτη. Η ζωγραφική συμπλήρωση των αγγείων και η ζωγραφική απεικόνιση των σφραγιδολιθων, είναι έργο του περίφημου ζωγράφου Θωμά Φανουράκη. Η συλλογή όλα αυτά τα χρόνια - εξαιτίας της πληθώρας των αδημοσιευτων αντικειμένων καθως και της σημαντικότητάς τους - έγινε καταφύγιο της κρητικής αρχαιολογικής έρευνας και ήταν πάντα ανοιχτή για όλους όσους ήθελαν να την επισκεφθούν. Ολοι οι Ελληνες αλλα και ξένοι αρχαιολόγοι που πέρασαν από το Ηράκλειο όπως ο Ernst Grumach, Ronald Hampre, John Boardmar, Freidrich Matz επισκέφθηκαν τη συλλογή. Η πρώτη επίσημη καταγραφή και έλεγχος των αντικειμένων της συλλογής έγινε από τον τότε Επιμελητή Αρχαιοτήτων Ηρακλείου Κωστή Δαβάρα και στη συνέχεια από τον μετέπειτα επιμελητή Αρχαιοτήτων Ηρακλείου Γιαννη Σακελλαράκη, οι οποίοι έκαναν και δημοσιεύσεις για κάποια αντικείμενά της. Δημοσιεύσεις και μελέτες έκαναν και πολλοί άλλοι σημαντικοί αρχαιολόγοι. Η Εφη Σακελλαράκη βάσισε τη μελέτη της για τις μινωικές κομμώσεις σε πήλινα ειδώλια καθως και τη διδακτορική της διατριβή στο μινωικό ανδρικό ένδυμα σε χάλκινα ανθρώπινα ειδωλια της συλλογής. Μελέτες δημοσιευσαν επίσης οι Γιώργος Δεσποίνης, Χαρίκλεια Τσιριβάκου, Αγγελική Λεμπέση, Gergard Neumann, Λιάνα Παρλαμά, Αλεξάνδρα Καρέτσου, Εύα Γραμματικάκη, Wolfgang Shgiering ( ο οποίος δημοσίευσε ενα μοναδική πήλινο ρυτό σε σχήμα σφύρας), ενώ η Κική Παπαστεργίου Πιλάλη, έγραψε βιβλίο για τα ανθρώπινα ειδώλια της συλλογής. Η συλλογή υπήρξε επίσης θέμα της διπλωματικής διατριβής της Μαρίνας Μεταξά, ενός από τα πέντε παιδιά του συλλέκτη, η οποία σπουδασε αρχαιλογία στο Πανεπιστήμιο του Freiburg. Η συλλογή έγινε ευρύτερα γνωστή στη διεθνή βιβλιογραφία από τις δημοσιεύσεις επιστημονικών μελετών για πολλά σημαντικα αντικείμενα από αξιολογους αρχαιολόγους, κυρίως όμως από την δημοσίευση τους στο πολύτομο Corpus που εκδόθηκε στο Βερολίνο το 1969 και περιλαμβάνει τους μινωικούς σφραγιδολιθους όλου του κόσμου. Ολόκληρος ο τεταρτος τόμος του Corpus είναι αφιερωμένος στους σφραγιδόλιθους της συλλογής του Μεταξά. Την ευθύνη των δημοσιεύσεων των σφραγιδολίθων στο Corpus είχαν οι αρχαιολόγοι Γ. Σακελλαράκης και V.E.G. Kerna. Σφραγιδόλιθος της συλλογής, που παριστάνει δύο υδρόβια πουλιά που ανοίγουν φτερά να πετάξουν πανω από το νερό και είναι από σάρδιο, περιλαβε η Εθνική Τράπεζα σε ημερολόγιο που εξέδωσε το 1970 με 12 αριστουργηματικές υπερμεγενθύσεις μινωικών και μυκηναϊκών σφργιδολίθων απο΄χρυσό και ημιπολύτιμους λίθους, που επέλεξε ανάμεσα σε 3000 κομμάτια. Ο ίδιος σφραγιδόλιθος το 1976 απεικονίσθηκε σε γραμματόσημο. Χώρος έκθεσης και φύλαξης της συλλογής υπήρξε παντα το σπίτι της οικογένειας Μεταξά. Το κύριο τμήμα των αρχαίων εκτίθετο σε ένα μεγάλο δωμάτιο το γραφείο του Νικολάου Μεταξά, λίγα μεγάλου μεγέθους ήταν διάσπαρτα στο σπίτι εκτεθειμένα διακοσμητικά, αρκετά ήταν διευθετημένα σε συνθέσεις - υπό μορφή πινάκων στους τοίχους, ενω το πλήθος των μικροαντικειμένων ήταν διασφαλισμένα σε προθήκες. Στο υπόγειο του σπιτιού στήθηκε από την αρχή ένα εργαστήριοκαθαρισμού,συγκόλλησης και συντήρησης των αντικειμένων, που γινοταν από ειδικό τεχνίτη του Μουσείου Ηρακλείου. Ολα τα αντικείμενα της συλλογής είναι καταγεγραμμένα λεπτομερώς σε κατάλογο, εχουν φωτογραφηθεί και φέρουν αύξοντα αριθμό. Στη γραπτή δωρεά της συλλογής στο δημόσιο ο Νικόλαος Μεταξάς αναφέρει: "Είναι αυτονόητο ότι δεν θα επιχειρήσω να προσδιορίσω την περιουσιακή αξία της συλλογής, για την κατάρτιση της οποίας ασχολήθηκα επί 38 σχεδόν χρονια, ούτε και θα επιχειρήσω να τονίσω την συνεισφορά μου για την παραμονή στην πατρώα γη των υπέρλαμπρων και σεπτών μνημείων της αρχαίας τέχνης και πολιτισμού. Θεωρώ ότι απλά έπραξα το χρεος μου. το χρέος αυτό όμως θα έμενε ημιτελές αν δεν φρόντιζα να περιέλθει ολόκληρη η συλλογή μ ου στο φυσικό κύριο κάθε αρχαίου αντικειμένου, δηλαδή στο Ελληνικό Δημοσιο". Μοναδική επιθυμία του δωρητή είναι να εκτεθεί η συλλογή σ ε χώρο που θα διατεθεί για αυτό το σκοπό στο Δήμο Γαζίου, η άλλως σε ειδική προθήκη του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου. Για τον σκοπό αυτό ο Δήμος, με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, πρόκειται να διαθέσει ειδική αίθουσα, που θα διαμορφωθεί ακτάλληλα μετά από ειδική μελέτη αρχαιολόγων, την οποία θα παραχωρήσει στο υπουργείο Πολιτισμού, ενώ θα εξασφαλιστούν τα απαραίτητα μέτρα ασφαλείας και το αναγκαίο προσωπικό. Ο Νικόλαος Μεταξάς απεδέχθη επίσης πρόταση της διευθύντριας του Μουσείου Ηρακλείου Αλεξανδρας Καρέτσου να χρηματοδοτήσει τηνέκδοση βιβλίου με δημοσιεύσεις για το σύνολο της συλλογής.

© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

wpe1.gif (2463 bytes)