Ο χαρισματικός ηγέτης

Γ. Θ. ΜΑΥΡΟΓΟΡΔΑΤΟΣ

Επίσκεψη του Ελ. Βενιζέλου στο 2ο Πεζικό Σύνταγμα, 21-6-1928

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος υπήρξε τυπικός χαρισματικός ηγέτης. Η περίπτωσή του μας βοηθάει να αποσαφηνίσουμε και να αποκαταστήσουμε αυτή την παρεξηγημένη έννοια. Με τη σειρά της, μόνο αυτή η έννοια φωτίζει και ερμηνεύει τη μοναδικότητα της περίπτωσής του.

Ο χαρισματικός ηγέτης είναι σπάνιο φαινόμενο, σύμφωνα με τη σχετική θεωρία του μεγάλου κοινωνιολόγου Μαξ Βέμπερ, που είχε ως αφετηρία και αρχέτυπο τους ιδρυτές θρησκειών και τους προφήτες. Δεν είναι «χαρισματικός» απλώς ο δημοφιλής, ο κοσμαγάπητος, ο γοητευτικός, όπως έχει καταντήσει να χρησιμοποιείται ο όρος από τα ΜΜΕ (αρχίζοντας από τις ΗΠΑ). Ούτε είναι κατ' ανάγκη «χαρισματικός» ο κάθε δημαγωγός που μπορεί να συναρπάζει τα πλήθη.

Χαρισματικός είναι (μόνο) εκείνος ο ηγέτης που εμπνέει στους οπαδούς του την πίστη ότι έχει υπερφυσικές, υπεράνθρωπες ή τουλάχιστον εντελώς εξαιρετικές ικανότητες ή ιδιότητες, απρόσιτες στον κοινό άνθρωπο. «Άνθρωπος όπως όλοι, κοινός οργανισμός, μικρός ή μέγας,... δεν υπήρξεν ο Ελευθέριος Βενιζέλος». Έτσι τον νεκρολόγησε στην Καθημερινή ο Γ.Α. Βλάχος, που τον μίσησε όσο κανείς, δείχνοντας ότι και οι αντίπαλοι του χαρισματικού ηγέτη συμμερίζονται συχνά την ίδια πίστη, αντεστραμμένη. Του αποδίδουν δηλαδή σατανικές, διαβολικές ιδιότητες, συμφωνώντας τελικά με τους οπαδούς του ότι δεν πρόκειται για κοινό άνθρωπο. «Αρχηγός, σωτήρας, σύμβολο της μισής Ελλάδας, Σατανάς για την άλλη μισή», έγραψε επιγραμματικά για τον Βενιζέλο ο Γ. Θεοτοκάς στο μυθιστόρημα Αργώ.

Δεν είναι λοιπόν οι όποιες πραγματικές ικανότητες που θεμελιώνουν το χάρισμα, αλλά η πίστη. Δεν πρόκειται τελικά μόνο για ιδιότητα, αλλά και για σχέση. Δεν νοείται χαρισματικός ηγέτης χωρίς οπαδούς, χωρίς πιστούς. Άλλο «χάρισμα» (στον ενικό), μ' αυτή την ειδική σημασία, και άλλο τα «προσωπικά χαρίσματα» (στον πληθυντικό) ενός ατόμου, με τη συνήθη σημασία του όρου.

Βέβαια και η πίστη χρειάζεται κάποιαν «απόδειξη», κάποιο «θαύμα» για να εμπεδωθεί και, προπαντός, για να ανανεώνεται περιοδικά. Στον τομέα του, ο χαρισματικός ηγέτης θεωρείται «μάγος» και «θαυματοποιός». Αν όμως η επιτυχία του διαφεύγει για μεγάλο διάστημα, αν φανεί ότι οι «μαγικές» του ικανότητες τον έχουν εγκαταλείψει, τότε αργά ή γρήγορα η πίστη θα κλονιστεί και πολλοί οπαδοί θα τον εγκαταλείψουν.

«Απόδειξη»

Επίσκεψη του Ισμέτ στην Αθήνα, Ιούνιος 1931

Έτσι, στην περίπτωση του Βενιζέλου η «απόδειξη» του χαρίσματος προήλθε προπαντός από τις καταπληκτικές διπλωματικές του επιτυχίες, πρώτα στους Βαλκανικούς Πολέμους και ύστερα στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, με αποκορύφωμα τη Συνθήκη των Σεβρών το 1920, από την οποία προέκυπτε η «Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών». Παραμένει απολύτως αβάσιμος και ανόητος ο ισχυρισμός των αντιπάλων του ότι ο Βενιζέλος έκανε τότε εκλογές τάχα για να τις χάσει. Το γεγονός, πάντως, ότι δεν έμεινε στην εξουσία για να εφαρμόσει τη Συνθήκη επέτρεψε να διατηρηθεί ανέπαφη η πίστη των οπαδών του ότι εκείνος θα τα κατάφερνε (και μόνον εκείνος). Η πίστη αυτή διατηρείται άλλωστε μέχρι και σήμερα!

Όταν επανήλθε στην εξουσία το 1928, ο Βενιζέλος και πάλι εμφανίστηκε σαν «θαυματοποιός», με την υπόσχεση μάλιστα να κάνει την Ελλάδα «αγνώριστη» σε μία τετραετία. Στο πεδίο όμως της εσωτερικής και ιδίως της οικονομικής πολιτικής απέτυχε, εξαιτίας όχι μόνο της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, αλλά και δικών του άστοχων χειρισμών. Φάνηκε λοιπόν ότι είχε χάσει πλέον τις «μαγικές» του ικανότητες, παρά τις νέες διπλωματικές επιτυχίες του (με αποκορύφωμα την ελληνοτουρκική προσέγγιση το 1930). Ο όρος «αγνωριστοποιός» έγινε μάλιστα μπούμερανγκ στο στόμα των αντιπάλων του, που μπορούσαν να ισχυριστούν ότι έκανε πράγματι την Ελλάδα «αγνώριστη», καταστρέφοντάς την. Ακόμη περισσότερο κλονίστηκε η πίστη στον Βενιζέλο μετά το ολέθριο Κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935, όταν δεν έγινε το «θαύμα» που περίμεναν όσοι συμπαρασύρθηκαν σ' αυτό (και πλήρωσαν πανάκριβα την αποτυχία του).

Ο χαρισματικός ηγέτης αναδεικνύεται σε συνθήκες γενικευμένης κρίσης των θεσμών και συνακόλουθης διάχυτης ανασφάλειας. Τότε μόνον υπάρχουν άτομα έτοιμα να ανταποκριθούν στο κάλεσμά του («Όσοι πιστοί, προσέλθετε!») και να παραδοθούν ανεπιφύλακτα στη γοητεία του. Τέτοιες ήταν αναμφίβολα οι συνθήκες το 1910, όταν ο Βενιζέλος εμφανίστηκε ως ο μόνος που πρόσφερε διέξοδο από την κρίση και τη σύγχυση που είχε προκαλέσει το στρατιωτικό κίνημα του 1909. Τυπικό κάλεσμα χαρισματικού ηγέτη συνιστούσε ο πρώτος πολιτικός του λόγος στην Ελλάδα, από εξώστη της Πλατείας Συντάγματος στις 5 Σεπτεμβρίου 1910: «Έρχομαι απλώς σημαιοφόρος νέων πολιτικών ιδεών και υπό την σημαίαν ταύτην καλώ πάντας εκείνους, οίτινες συμμερίζονται τας ιδέας ταύτας, εμπνέονται από τον ιερόν πόθον ν' αφιερώσωσι πάσας τας δυνάμεις της ψυχής και του σώματος ίνα συντελέσωσιν εις την επιτυχία των ιδεών τούτων».

Απορίες

Ως τυπικός χαρισματικός ηγέτης, ο Βενιζέλος έγινε αντικείμενο αληθινής λατρείας. Το Σύμβολο της Πίστεως παραφράστηκε στο όνομά του («Πιστεύω εις έναν Βενιζέλον» κ.ο.κ.). Ακόμη και ένας επιφανής Αγγλοχιώτης καπιταλιστής του Σίτυ (ο σερ Λουκάς Ράλλης) έφθανε στο σημείο να γονατίζει δημόσια και να φιλάει το χέρι του Βενιζέλου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Λονδίνου, προξενώντας κατάπληξη στους παριστάμενους Βρετανούς που τον γνώριζαν.

Μεγαλύτερες απορίες προκαλούν όσες μαρτυρίες αναφέρουν ότι το ίδιο το πρόσωπο του Βενιζέλου είχε μια ιδιαίτερη και αισθητή φωτεινότητα, ότι ακτινοβολούσε. Δεν προέρχονται μόνο, όπως θα περίμενε κανείς, από μία φανατική θαυμάστριά του, σαν την Πηνελόπη Δέλτα, αλλά και από τον μαρξιστή ιστορικό Νίκο Σβορώνο (που συναντήθηκε με τον Βενιζέλο ως μέλος φοιτητικής αντιπροσωπείας).

Εξίσου άλογο και άκρατο υπήρξε το μίσος που ενέπνευσε ο Βενιζέλος. Για κανέναν άλλο πολιτικό της νεώτερης ιστορίας μας δεν εξυφάνθηκαν τόσες συνωμοσίες και δεν έγιναν τόσες δολοφονικές απόπειρες, με πιο γνωστές εκείνες του 1920 και του 1933. Αφού ο χαρισματικός ηγέτης προσλαμβάνεται από πολλούς αντιπάλους του ως «Σατανάς», εύλογα καταλήγουν να θεωρούν τη φυσική του εξόντωση ως μόνη λύση.

Η διαπίστωση ότι ένας ηγέτης (εδώ ο Βενιζέλος) υπήρξε πράγματι χαρισματικός ασφαλώς δεν έχει αξιολογικό χαρακτήρα. Ουκ ολίγοι χαρισματικοί ηγέτες οδήγησαν τους οπαδούς τους στο έγκλημα και την καταστροφή. Η διαπίστωση έχει αποκλειστικά διαγνωστικό χαρακτήρα, επιτρέποντας να κατανοήσουμε τις συνέπειες (ή και να τις προβλέψουμε, αν γίνει έγκαιρα). Ο χαρισματικός δεν είναι σαν τους άλλους ηγέτες. Υπακούει σε ιδιαίτερη νομοτέλεια, που μάλιστα δύσκολα συμβιβάζεται με δημοκρατικά πλαίσια, έστω κι αν ο ίδιος τυχαίνει να πιστεύει στη λαϊκή κυριαρχία, όπως ο Βενιζέλος.

Ο χαρισματικός ηγέτης αξιώνει από τους οπαδούς του να τον ακολουθούν τυφλά και άκριτα. Όπως υπογραμμίζει ο Βέμπερ, ακόμη και όταν γίνεται ψηφοφορία, γίνεται με την πεποίθηση ότι μόνο μία επιλογή μπορεί να είναι ορθή (και συμβατή με την αφοσίωση στον ηγέτη). Η υπερψήφισή της αποτελεί όχι δικαίωμα αλλά καθήκον (και μάλιστα «ιερό»). Αντίθετα, κάθε άλλη επιλογή συνιστά όχι απλό λάθος, αλλά αληθινό αμάρτημα. Έτσι π.χ. είδαν πολλοί βενιζελικοί την ήττα του Βενιζέλου στις μοιραίες εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920.

Δεν δεσμεύεται

Ενώ αξιώνει τυφλή πίστη και υπακοή, ο ίδιος ο χαρισματικός ηγέτης δεν δεσμεύεται από γραπτούς και άγραφους κανόνες, προγράμματα και δηλώσεις ­ ούτε καν τις δικές του. Όσο κι αν η ασυνέπειά του τροφοδοτεί τις επιθέσεις των αντιπάλων, δεν κλονίζει την αφοσίωση της μάζας των πιστών. Υπήρξαν αμέτρητες οι μεταστροφές για τις οποίες κατακρίθηκε ο Βενιζέλος ­ και τότε και μεταγενέστερα. Κατόρθωσε ωστόσο πάντοτε να τις επιβάλει στα στελέχη και τους οπαδούς του, με σχετικά μικρές (ή πάντως προσωρινές) απώλειες και διαρροές. Πιο γνωστή και χαρακτηριστική είναι η αιφνίδια εντολή που έδωσε το 1935, από το Παρίσι, να αναγνωριστεί υπό όρους η πραξικοπηματική παλινόρθωση του Γεωργίου Β'. Οι οπαδοί του Βενιζέλου σ' όλη τη χώρα έκαναν τότε «μεταβολή σαν στρατιωτάκια», όπως διαπίστωσε έκπληκτος ξένος παρατηρητής.

Έτσι, ο χαρισματικός ηγέτης διαθέτει ελευθερία και επιβολή που παραμένουν απρόσιτες στον κοινό ηγέτη και αδιανόητες σε κάθε άλλη περίπτωση. Βέβαια, και ο χαρισματικός ηγέτης είναι δέσμιος της «ιερής αποστολής» με την οποία έχει εξ αρχής ταυτιστεί. Παρά τις φαινομενικές μεταστροφές του, ο Βενιζέλος υπήρξε κατά βάθος απόλυτα συνεπής στον στόχο της οικοδόμησης σύγχρονου εθνικού κράτους (πρώτα με την επέκτασή του και ύστερα μέσα στα σύνορα του 1923). Εξάλλου, και ο ίδιος ο χαρισματικός ηγέτης πέφτει τελικά θύμα του χαρίσματος, υπερτιμώντας τις δυνατότητές του. Το δείχνουν η αθεράπευτη αισιοδοξία κι αυτοπεποίθηση του Βενιζέλου και όσα λάθη διέπραξε εξαιτίας τους.

Τέλος, η μοναδικότητα του χαρισματικού ηγέτη γίνεται πρόδηλη στο κρίσιμο ζήτημα της διαδοχής του. Αφού δεν θεωρείται κοινός άνθρωπος, λογικά είναι στην κυριολεξία αναντικατάστατος και το πρόβλημα της διαδοχής του δεν επιδέχεται καμία λύση. Αν επιχειρηθεί η εξ αίματος διαδοχή, όπως στην κληρονομική βασιλεία, οι αντιδημοκρατικές επιπτώσεις γίνονται προφανείς.

Ο Βενιζέλος εγκατέλειψε τυπικά την ηγεσία του Κόμματος Φιλελευθέρων όχι λιγότερες από πέντε φορές (1915, 1916, 1920, 1924 και 1935). Το 1924 μάλιστα κάλεσε επίσημα και επιτακτικά το κόμμα του να εκλέξει άλλον αρχηγό. Η απάντηση που έλαβε ήταν χαρακτηριστική: Δεν μπορεί να υπάρξει άλλος αρχηγός όσο ζει ο Ελευθέριος Βενιζέλος! Μόνο το 1935 αναγνωρίστηκε (με αδιαφανή διαδικασία) τυπικός αρχηγός ο Θεμιστοκλής Σοφούλης. Και αυτός όμως υπήρξε ουσιαστικά τοποτηρητής, όσο ζούσε ο Βενιζέλος και έστελνε εντολές από το Παρίσι (όπως για την αποδοχή της Παλινόρθωσης). Μετά τον θάνατό του εκεί τον Μάρτιο του 1936, ο Σοφούλης ένιωσε τόσο ανασφαλής ώστε κάλεσε αμέσως τον γιο του Σοφοκλή Βενιζέλο (μολονότι εντελώς απόντα και αμέτοχο μέχρι τότε) να συμμετάσχει στην ηγεσία του κόμματος. Νόμιζε έτσι ο πονηρός αλλά αφελής Σοφούλης ότι θα στερέωνε τη δική του θέση. Αποδείχθηκε όμως μαθητευόμενος μάγος αφού, με την επίκληση της εξ αίματος διαδοχής, υπονόμευσε και τον εαυτό του και τη συνοχή και συνέχεια του κόμματος για τις επόμενες δεκαετίες.

Ο Γ.Θ. Μαυρογορδάτος είναι καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών

ΤΑ ΝΕΑ , 17-03-2001 , Σελ.: R16
Κωδικός άρθρου: A16995R161 

1on.gif (2742 bytes)