Ξεφυλλίζοντας την Ιστορία

ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ ΤΣΕΛΙΚΑ

Το αρχείο του Ελευθερίου Βενιζέλου ως απόρροια της πολιτικής παρουσίας του για τριάντα και πλέον χρόνια στην κοινοβουλευτική ζωή της χώρας αποτελεί μια από τις πλέον βασικές πηγές ιστορικής αναζήτησης για τους μελετητές των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα. Η κατάθεσή του στο Μουσείο Μπενάκη έθεσε τέλος στις περιπέτειες διαμελισμού και απώλειας εγγράφων, που είχαν αρχίσει από την εποχή κιόλας των αγώνων του στην Κρήτη και συνεχίστηκαν για μεγάλο μετά τον θάνατό του διάστημα. Ο ίδιος, μολονότι έδειξε ενδιαφέρον και φροντίδα για τη βιβλιοθήκη του, η οποία αριθμούσε περί τους 25.000 τόμους, δεν μπορούμε να πούμε πως έλαβε και την αντίστοιχη μέριμνα για το πλήθος των εγγράφων που συνέθεσαν αργότερα το αρχείο του. Ας σημειωθεί, ότι με την εγκατάστασή του στην οικία της οδού Λουκιανού το 1932, ο Βενιζέλος ανέθεσε στον ιστορικό Διονύση Καλογερόπουλο την ταξινόμηση και καταγραφή των βιβλίων του, ο οποίος, με επιτελείο έξι ατόμων, κατέγραψε σε διάστημα περίπου έξι μηνών το 1/8 της βιβλιοθήκης.

Άνθρωπος κατ' εξοχήν δραστήριος, μεθοδικός και πολυγράφος, ο Βενιζέλος αφιέρωνε καθημερινά αρκετό χρόνο στο γράψιμο, είτε αυτό είχε να κάνει με τη διεκπεραίωση πολιτικών υποθέσεων και αλληλογραφίας είτε με τη σύνταξη υπομνημάτων, αγορεύσεων ή φιλολογικών κειμένων. Χαρακτηριστικό των παραπάνω ιδιοτήτων του είναι το γεγονός ότι όταν ετοίμαζε την έκδοση της μετάφρασης του Θουκυδίδη, σημείωνε στο ημερολόγιό του (1926) τους στίχους που επεξεργαζόταν καθημερινά.

Ξεφυλλίζοντας τη σωρεία των χαρτιών του που διασώθηκαν ύστερα από πολέμους, πολιτικές διαμάχες, κινήματα και εξορίες, εντυπωσιάζει η ποσότητα των ιδιόγραφων κειμένων που άφησε πίσω του και που διαφυλάχτηκαν χάρη στις φροντίδες των ανθρώπων του περιβάλλοντός του, αφού ο ίδιος δεν έδειξε ποτέ να ενδιαφέρεται για τη μελλοντική τους τύχη. Αναφερόμενος διεξοδικά στο αρχείο του, ο Στέφανος Στεφάνου στο βιβλίο Ο Βενιζέλος όπως τον έζησα από κοντά κάνει λόγο για δύο βαλίτσες με ιστορικούς θησαυρούς και συγκεκριμένα με έγγραφα της Διάσκεψης Ειρήνης των Παρισίων, παραπεταμένες σε κάποια γωνιά ή σε κάποιο ντουλάπι του σπιτιού του, που ο ίδιος ο Βενιζέλος φαινόταν να αγνοεί την ιστορικότητά τους και διατυπώνει τους φόβους του για την κατάληξή τους. Μεγάλο μέρος της ευθύνης για την απώλεια τμημάτων του αρχείου επιρρίπτεται στους γραμματείς του και ιδιαίτερα στον Κλέαρχο Μαρκαντωνάκη για τα έγγραφα της περιόδου των αγώνων του στην Κρήτη. Προσπάθειες για τον εντοπισμό του προσωπικού αρχείου του Μαρκαντωνάκη απέβησαν άκαρπες έως το 1964, όταν κατατέθηκε στο Μουσείο Μπενάκη δωρεά 134 εγγράφων, ως αρχείο Κλέαρχου Μαρκαντωνάκη, το οποίο περιλαμβάνει επιστολές του Βενιζέλου από την επανάσταση στο Θέρισο.

Στο Μουσείο

Ο κύριος όγκος του αρχείου Βενιζέλου που βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Μπενάκη προέρχεται μεν από την ίδια πηγή, αλλά παραδόθηκε από διαφορετικά πρόσωπα και σε διαφορετικούς χρόνους. Όπως είναι γνωστό, μετά τον θάνατό του, η οικία της οδού Λουκιανού πουλήθηκε και τα βιβλία του εστάλησαν στο σπίτι της Χαλέπας. Η Έλενα Βενιζέλου εξεδήλωσε την επιθυμία να μελετήσει την ίδρυση ενός μουσείου και τη δημοσίευση των αρχείων του Προέδρου, και για τον λόγο αυτόν ανέθεσε τη συγκέντρωση και επεξεργασία του αρχείου στον Γεώργιο Βεντήρη, επιστήθιο φίλο και πολύτιμο συνεργάτη του Βενιζέλου. Έτσι, το τμήμα του αρχείου που βρισκόταν εκεί μεταφέρθηκε σε διαμέρισμα στο οποίο εγκαταστάθηκε ταυτόχρονα και ο Βεντήρης, όπου συγκεντρώθηκε και το υπόλοιπο διάσπαρτο αρχειακό υλικό προς επεξεργασία και φύλαξη. Μετά την ολοκλήρωση της ταξινόμησης, η οποία διήρκεσε από το 1936-1938, το αρχείο μοιράστηκε και φυγαδεύτηκε για λόγους ασφαλείας. Ένα μέρος ανέλαβε να προστατεύσει ο Μαρίνος Καλλιγάς, ο οποίος, φοβούμενος την καταστροφή του από τις Αρχές Κατοχής, το εμπιστεύτηκε στον διευθυντή της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής Οκτάβιο Μερλιέ, ο οποίος του το επέστρεψε μετά τη λήξη του πολέμου. Το άλλο κατέληξε στην οικία του Ανδρέα Μιχαλόπουλου, ιδιαίτερου γραμματέα του Βενιζέλου από το 1921 έως το 1924 ­ και κατασχέθηκε ύστερα από έφοδο των Αρχών Ασφαλείας του Μεταξά. Κατά τον Στεφάνου το τμήμα αυτό είχε παραδοθεί στον τότε διευθυντή της βιβλιοθήκης της Βουλής Ν. Βέρρο. Στο σημείο αυτό προφανώς ο Στεφάνου θα εννοεί το Μουσείο Μπενάκη, γιατί, σύμφωνα με τα δικαιολογητικά έγγραφα του αρχείου, το τμήμα αυτό, αποτελούμενο από 234 δέματα, παρέμεινε στο μέγαρο του Υπουργείου Ασφαλείας μέχρι το 1941, οπότε παραδόθηκε ύστερα από εντολή του αρμόδιου υπουργού στο Μουσείο Μπενάκη για να μην πέσει στα χέρια των Γερμανών. Το 1961 δωρήθηκε επίσημα στο Μουσείο από τον Σοφοκλή Βενιζέλο. Εν τω μεταξύ, είχε προηγηθεί η κατάθεση των δύο άλλων τμημάτων, το 1955 από τον Κωνσταντίνο Βεντήρη (κατάλοιπα Γεωργίου Βεντήρη) και το 1960 του τμήματος που είχε διαφυλαχτεί από τον Οκτάβιο Μερλιέ κατά την Κατοχή. Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί ότι στην προσπάθεια να συγκεντρωθεί το διάσπαρτο υλικό, εξουσιοδοτήθηκαν από μέλη της οικογένειας Βενιζέλου ο πρόεδρος του Μουσείου Κωνσταντίνος Μπενάκης και ο διευθυντής Εμμ. Χατζηδάκης, ο μεν πρώτος για να παραλάβει επτά κιβώτια με έγγραφα και βιβλία που φυλάσσονταν στο Μαιευτήριο «Μαρίκα Ηλιάδη» και τα οποία εντάχτηκαν στο αρχείο, ο δε δεύτερος, παν έγγραφον και έτερον τοιούτον αντικείμενον των οποίων την φύλαξιν είχεν μέχρι σήμερον (6 Μαΐου 1952) ο κ. Πλυτάς. Η διάσπαση του αρχείου σε διάφορα μέρη είχε ως φυσικό επακόλουθο την απώλεια πολλών εγγράφων. Συγκεκριμένα ο Βεντήρης αναφέρει ότι υπάρχουν χάσματα κυρίως μεταξύ των ετών 1916-1920. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να ειπωθεί ότι τα σχετικά με το κίνημα του '35 έγγραφα κατατέθηκαν σε θυρίδα τραπέζης στο Παρίσι και ουδέποτε ενσωματώθηκαν στο υπόλοιπο αρχείο.

Κατά την ταξινόμηση του υλικού, ο Βεντήρης ακολούθησε μια συλλογιστική η οποία βασίστηκε, αφενός, στην αξιολόγηση των εγγράφων σύμφωνα με την ιστορική αξία τους και, αφετέρου, λαμβάνοντας υπόψη την ίδρυση μουσείου, τα χώρισε σε τρεις κατηγορίες: Η πρώτη περιελάμβανε τα σημαντικότερα έγγραφα που προορίζονταν για το τμήμα χειρογράφων του μελλοντικού Μουσείου Βενιζέλου, η δεύτερη, έγγραφα εξίσου σημαντικά με τα προηγούμενα όσον αφορά το ιστορικό μέρος, και η τρίτη, έγγραφα του Βενιζέλου ή αλληλογραφούντων με αυτόν, ήσσονος μεν σημασίας αλλά διατηρουμένων. Επιπλέον, αντιλαμβανόμενος τους κινδύνους που διέτρεχε το αρχείο, θεώρησε σκόπιμο να αντιγράψει εις τριπλούν τα έγγραφα των δύο πρώτων κατηγοριών, τα οποία ταξινόμησε κυρίως χρονολογικά. Μετά την εισαγωγή του στο Μουσείο, το αρχείο αναδιαρθρώθηκε από τον κ. Κωνσταντίνο Σβολόπουλο με κριτήρια εντελώς διαφορετικά.

1891-1936

Το αρχείο στο σύνολό του εκτείνεται χρονικά από το 1891 έως τον θάνατο του Βενιζέλου, το 1936. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί περισσότερο ως δημόσιο αρχείο παρά ως ιδιωτικό, για τον λόγο ότι δεν απαρτίζεται μόνον από τα προσωπικά έγγραφα του ιδίου, αλλά κυρίως από έγγραφα προερχόμενα από δημόσιους οργανισμούς ή υπουργεία που παρέμειναν στην κατοχή του.

Ο χαρακτηρισμός αυτός των εγγράφων απετέλεσε και τον οδηγό για τη δομή της οργάνωσής του σε δύο τμήματα. Στο πρώτο εντάχθηκαν τα δημόσια έγγραφα και για την κατάταξή τους υιοθετήθηκε η διάρθρωση των κρατικών υπηρεσιών με εσωτερική χρονολογική σειρά. Έτσι, η εικόνα που παρουσιάζει σήμερα αυτό το τμήμα του αρχείου είναι η ακόλουθη: Ανώτατη Αρχή, Υπουργικό Συμβούλιο, Υπουργείο Εξωτερικών, Οικονομικών, Εσωτερικών, Εθνικής Αμύνης, Δικαιοσύνης, Συγκοινωνιών, Γεωργίας, Παιδείας και Κοινωνικής Προνοίας. Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν τα αναφερόμενα στην Κρητική Πολιτεία έγγραφα (1898-1906).

Από τη σειρά των εγγράφων του Υπουργείου Εξωτερικών αντλούνται πληροφορίες σχετικά με τα εθνικά ζητήματα, τους πολέμους που καθόρισαν το μέλλον της χώρας, καθώς και για άλλα θέματα που προσδιόρισαν τις σχέσεις της Ελλάδος με τα άλλα κράτη και τη θέση της στη διεθνή διπλωματία. Ακόμη, μέσα από τα έγγραφα των διαφόρων υπηρεσιών διαγράφεται η πρώτη προσπάθεια του Βενιζέλου για εθνική ανασυγκρότηση και η μετέπειτα πολιτική των κυβερνήσεών του, στους τομείς της οικονομίας, εσωτερικών, άμυνας και προνοίας κ.λπ.

Στο δεύτερο τμήμα, που έχει τον χαρακτήρα του ιδιωτικού, περιλαμβάνεται όλος ο όγκος της προσωπικής του αλληλογραφίας (1897-1935) τόσο με άλλους πολιτικούς όσο και με τους στενούς φίλους και συνεργάτες του. Διεθνείς προσωπικότητες της πολιτικής και της διπλωματίας όπως ο Λόυντ Τζωρτζ, ο Κλεμανσώ, ο Ουίλσων και πολλοί άλλοι έχουν αφήσει τα ίχνη τους είτε με ιδιόχειρες φιλικές επιστολές προς τον ίδιο το Βενιζέλο είτε με επίσημα έγγραφα για διακρατικές υποθέσεις. Η αλληλογραφία διαιρέθηκε σε δύο τμήματα, λαμβάνοντας υπόψη την ιδιότητα του Βενιζέλου ως αποστολέα ή ως αποδέκτη των επιστολών και με αυστηρά χρονολογική σειρά στο κάθε τμήμα.

Το αρχείο συνοδεύεται από πολλά έντυπα, μονόφυλλα και εφημερίδες, καθώς και από φωτογραφικό αρχείο με στιγμιότυπα από την παρουσία του Βενιζέλου σε δημόσιες εκδηλώσεις και από την ιδιωτική του ζωή. Μέχρι σήμερα έχει αποτελέσει ευρύ πεδίο έρευνας για διδακτορικές διατριβές και μελέτες Ελλήνων και ξένων επιστημόνων και σε συνδυασμό με τα αρχεία συνεργατών του, Παναγιώτη Δαγκλή, Άθω Ρωμάνου, Κλέαρχου Μαρκαντωνάκη, Εμμανουήλ Μπενάκη κ.ά., που βρίσκονται και αυτά στο Μουσείο Μπενάκη, παρουσιάζεται πιο ολοκληρωμένη η εικόνα της βενιζελικής περιόδου.

Βενιζέλος και βενιζελισμός: μια ενδεικτική βιβλιογραφία

Ηelena Veniselos, ΐ l'ombre de Veniselos, prιface de Α. d'Οrmesson, Ρaris 1955.

Γ. Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940, Εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1955.

Λ. Αποστόλου, Οι εκλογές της 29ης Οκτωβρίου 1961 - Συμπεράσματα και διδάγματα, Αθήνα 1962.

J. Μeynaud - Π. Μερλόπουλος - Γ. Νοταράς, Πολιτικές δυνάμεις στην Ελλάδα, Λωζάννη 1965, ελλ. μτφρ. Εκδ. Μπάυρον, 2 τόμοι, Αθήνα χ.χ.

[Ανώνυμος], Γ. Παπανδρέου - Η ζωή του, Εκδ. Πλανήτης, 3 τόμοι, Αθήνα 1966.

Η. Ηλιού, Η κρίση εξουσίας, Εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα 1966.

Ηλ. Βενέζης, Εμμανουήλ Τσουδερός - ο πρωθυπουργός της Μάχης της Κρήτης, Αθήνα 1966.

Γ. Δαφνής, Σοφοκλής Ελευθερίου Βενιζέλος, Εκδ. Ίκαρος, Αθήνα 1970.

Κ. Δ. Σβολόπουλος, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος και η πολιτική κρίσις εις την αυτόνομον Κρήτην 1901-1906, Αθήνα 1974.

Κ. Κοκκαλάκης, Ηλίας Τσιριμώκος, Λαμία 1976.

Σ. Λιναρδάτος, Από τον εμφύλιο στη χούντα, Εκδ. Παπαζήση, 2 τόμοι, Αθήνα 1977-1978.

Θ. Βερέμης - Οδ. Δημητρακόπουλος (επιμ.), Μελετήματα γύρω από τον Βενιζέλο και την εποχή του, Αθήνα 1980.

Γ. Πικρός, Ο Βενιζέλος και το Κυπριακό, Εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1980.

Ιφιγένεια Αναστασιάδου, Ο Βενιζέλος και το Ελληνοτουρκικό σύμφωνο φιλίας του 1930, Εκδ. Φιλιππότη, Αθήνα 1982.

G. Μavrogordatos, Stillborn Republic: Social Coalitions and Ρarty Strategies in Greece, 1922-1936, Βerkeley 1983.

Ηλ. Νικολακόπουλος, Κόμματα και βουλευτικές εκλογές στην Ελλάδα 1946-1964, Εκδ. ΕΚΚΕ, Αθήνα 1985.

Θ. Διαμαντόπουλος, Ο Βενιζελισμός, Εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα 1985.