mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

21/2/1999

Το ξόανο και η μάσκα
Του Γιάννη Σαββάκη, Γεωπόνου

ΜΕΡΟΣ Α
saloni.jpg (9103 bytes)Περνάμε μια περίοδο, που οι ανθρώπινοι θεσμοί του γένους και της οικογένειας, της ζωντανής θρησκείας μας και τ' άγραφου και ηθικού εθιμικού δικαίου, όχι μονάχα δεν παραμερίζονται, αλλά και κινδυνεύουν να αφανιστούν. Αυτό τουλάχιστο απορρέει, ακόμα και από την κοινωνική μας συμπεριφορά, που εξ αιτίας της νοοτροπίας μας, μας κάνει ν' αντιδρούμε, σαν ξόανα δίχως παιδεία1, απέναντι στην παρακμή, που επιβάλλουν αναμφίβολα, ο στείρος "εκσυγχρονισμός" και η απόλυτη κυριαρχία τ' απάνθρωπου και άδικου, πιεστικού συστήματος.
Και μια και αναφέραμε, πως αντιδρούμε σαν τα ξόανα, μπροστά σ' ένα μεσαίωνα που μάλλον ανατέλλει, αυτήν εδώ την εποχή, καλό κι ωφέλιμο θα ήταν, να δούμε τι είναι αυτά τα ξόανα, που πρωτοεμφανίστηκαν και τις πιθανές επιπτώσεις που είχε η λειτουργική λατρεία τους, στην ομαλή συμβίωση των αρχαίων λαών και στην εξέλιξη του είδους μας, ανάμεσα από τις ανιμιστικές αντιλήψεις των Τοτεμικών ομάδων.
Ετσι θα ξεκινήσουμε από τα ξύλινα λατρευτικά γλυπτά, των μακρινών προγόνων μας, που άφησαν τα ίχνη τους, μέχρι την εποχή μας, μήπως και φανταστούμε, ποιός ήταν ίσως ο κοινωνικός τους ρόλος και τι θρησκευτική ευλάβεια ανέδιδε η όψη τους.
Δεν υπάρχουν δυστυχώς σαφή αρχαιολογικά δεδομένα, ούτε για την λατρεία των ξοάνων, ουτε και για την "δενδρολατρεία" της προϊστορικής εποχής, γιατί τα ξύλινα λατρευτικά αντικειμενα, δε άντεξαν εις το σαράκι, τους εμπρησμούς και τις επιδρομές της πατριαρχικής εποχής. Το μόνο που υπάρχει σχετικά με την υπόθεση αυτή, είναι τα ελάχιστα αρχαιολογικά ευρήματα, που πιστοποιούν την ύπαρξη των λατρευτικών αυτών ειδώλων στον Αιγαιοπελαγίτικο χώρο, τουλάχιστον από τη μινωική περίοδο και η υπέροχη μυθολογία μας, με τους ωραίους θρύλους και τις παραδόσεις της. Ετσι θα ξεκινήσουμε, από τις λιγοστές ενδείξεις, της άμωμης λατρείας, προς την Μεγάλη Μητέρα Θεά, που εκτελούσανε με δέος, οι μινωίτες οι ειρηνικοί, ζώντας σ' εκείνο τον Παράδεισο, που ολοκάθαρα προβάλλει, στα θαμπωμένα μάτια μας, ακόμα κι απ' τα λείψανα, τους μινωικού πολιτισμού. Και μια και αναφέραμε, το όνομα του παραδείσου,που είναι τόσο ποθητός, σ' όλη την ανθρωπότητα, καλό θα ήτανε να δούμε, τι ίσως πρωτοχάρισε, στο ειδος μας τ' αμαρτωλό, ο παντοδύναμος Θεός μας, εν τη αρχή της Γενέσης.
"Εκαμε δε ο Θεός και εφύτρωσε το - δέντρο της ζωής - εν μέσω του παραδείσου" (Γεξ. Β,9)
- Εκανε δηλαδή και εφύτρωσε ένα ιερό δέντρο, γεμάτο από την ζωή, για όλους τους ανθρώπους, όπως εκείνο που στολίζει και την προθήκη Νο 162, του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου (το ιερό δένδρο με τα πουλιά), το λατρευτικό δηλαδή δένδρο των μινωιτών, το οποίο όπως μας λέει και η Μαrtin Nisson, αντιπροσώπευε τη φύση και έτρεφε με τους καρπούς του, όχι μονάχα τους ανθρώπους αλλά και τους θεούς τους (Τhe Minoan Mycenaean Religion, Lund pp. 625, 626). Αυτό το δέντρο της ζωής, μπορούμε να το απολαύσουμε και στις μινωικές τοιχογραφίες μέσα στα ιερά αλσύλια (Οδ. ζ 294) και στους γιορταστικούς ελαιώνες (Κνωσός), προστατευμένο με ευλάβεια, από κτιστά περιτοιχίσματα, όπως εκείνα που υπάρχουν για τελετουργικούς ίσως σκοπούς, στις Κεντρικές Αυλές των μινωικών "ανακτόρων" των Μαλίων και της Ζάκρου. Αυτό το δένδρο αγέρωχο, στολίζει τις δαχτυλιδόπετρες, τους σφραγιδόλιθους και τα ανάγλυφα, που παριστάνουν τις ιέρειες, με δέος να ιερουργούν, κάτω απ' τη σκιά του, και να δοξάζουν τη θεά τους. Αυτή την τόσο πιθανή "δενδρολατρεία" της κυρίως μινωικής περιόδου, είναι δυνατό να την εντοπίσουμε και στη σαρκοφάγο της Αγίας Τριάδας, που παριστάνει και μια ιέρεια να εκτελεί οινοσπονδές, μπροστά από το ιερό δέντρο της ελιάς, που είναι περιτοιχισμένο, με ωραία διπλοκέρατα και έγχρωμα στολίδια. Εκείνο όμως που μας επιτρέπει, κάπως να φανταστούμε, πως ίσως επροχώρησαν και στον συμβολικό ανθρωπομορφισμό του δένδρου και του ξύλου οιμακρινοί μας πρόγονοι, είναι η "Ιερή Αιώρα" (πρ. Νο 154 Μουσείο Ηρακλείου) που βρέθηκε εις την Αγία Τριάδα. Ενα ειδώλιο που παριστάνει, μια παρθένα ιέρεια, να ταλαντεύεται ανάμεσα από δύο δένδρα που ήταν ίσως ιερά και ικανά να καθαγιάσουν, όσους "κρεμιούνται" απ' αυτά. Γιατί ταλαντευόμενοι, μπορούμε να βρεθούμε, στην ίδια έκσταση και ζάλη, που μας χαρίζει το κρασάκι, το άχραντο των μυστηρίων ή που εχάριζε η δάφνη μαζί με τα θυμιάματα, στην αει-πάρθενο Πυθία, του Διονύσου και τ' Απόλλωνα κι έλεγε πάντα τους χρησμούς της.
Ολες αυτές οι υποτιθέμενες διαδικασίες, της Ιερής Αιώρας και του "κρεμάσματος" που αγιάζει το μύλο ή τον άνθρωπο, δεν είναι δυνατό να καταχωρηθούνε στην ιστορική περίοδο, κατά την οποία εκυριαρχούσαν, οι αιματηρές θυσίες και οι ζωομορφισμοί της πατριαρχικής ειδωλολατρίας. Διατηρήθηκαν ωστόσο, τουλάχιστο ανάμεσα από τις Σωτηριακές ιερουργίες, απόκρυφα και Μυστηριακά. Με αρκετά μητριαρχικά κατάλοιπα, μέχρι που η στιγνή ανδρική εξουσία, άρχισε να χρησιμοποιεί και αυτό το ιερό "κρέμασμα" για να εξοντώνει και τους πλέον επικίνδυνους της αντίπαλους, που δεν ήτανε μονάχα οι αγνές ιέρειες των γνωστών μας ιερών μινωικών πτολιέθρων (Ελενη, Αριάδνη, Πολυξένη, Εκάβη, Φαίδρα κ.λπ.) αλλά και ο ίδιος ο... Θεός μας.
"Σήμερον κρεμάται επί ξύλου ο εν ύδασι την γην κρεμάσας" (Τριώδιο: ύμνος της Μ. Παρασκευής)
Με την υπόθεση αυτή εξάλλου, που είναι ίσως τόσο τολμηρή και τόσο "παράλογη", στην αλλοτριωμένη μας από το χρήμα ιδεολογία, θα συνηγορήσει κάπως και ο βαθυστόχαστος Παναγής Δεκατσάς, γράφοντας, αυτό εδώ το περίεργο κείμενο.
"Το δέντρο είναι στην αρχή ενσάρκωση ενός θηλυκού πνεύματος, της Μεγάλης Θεάς και παραΰστερα της "δενδρίτιδος" Νύμφης που το κατοικεί και τ' αρχινίσματα του ανθρωπομορφισμού του τα σημαδεύουν τα γυναικεία ομοιώματα που του κρεμούνε. Το έθιμο ξεχωρίζει κάτου από μύθους θεαινών που ξεπέφτουν σ' ηρωίδες που κρεμιούνται. Είναι οι μύθοι της Αρτέμιδος απαγχομένης στις Καρυές, της Αριάδνης, που κρεμιέται απαρατημένη από τον Θησέα στην Κρήτη, και της Ελένης "Δενδρίτιδος" που κρεμιέται κι αυτή, σ' ένα μύθο της, στη Ρόδο... και της Ηριγόνης (ανοιξιάτικης θεάς) της κόρης που περιπλανιόταν (αλήτις) ψάχνοντας για τον πατέρα της, όσο που τον βρήκε νεκρό και κρεμάστηκε από τον πόνο της, αφού καταράστηκε την ίδια τύχη στις κόρες της Αττικής κι εκείνες, χτυπημένες από την κατάρα της, κρεμιούνταν γραμμή, όσο που ο χρησμός (της Πυθίας) σταμάτησε το κακό ορίζοντας να στηθεί η γιορτή της "Αιώρας" (ανήκει στην γιορτή των Χόων, των Ανθεστηρίων).
Στη γιορτή αυτή οι κόρες κουνούσαν κουκλες κρεμασμένες από τα δέντρα κουνιούνταν σ' αιώρες κι οι ίδιες τους τραγουδούσαν ένα τραγουδι "Αλήτις"3 όνομα που δινόταν και στην Ηριγόνη και στη γιορτή της. Το πρώτο συνδέει τη γιορτή με το κρεμασμα ομοιωμάτων στα δέντρα. Το δεύτερο είναι μια παραπλωμένη πράξη της αγροτικής μαγείας. Εθνολογικά παραδείγματα της συναντιούνται πολλά και για το Αιγαίο μαρτυριέται από ειδώλιο αιωρουμένης που' ρχεται από τη μινωική Κρήτη.
Ο σκοπός της είναι, λένε, γονιμικός μα και καθαρτικός μαζί (καθάρισμα με τον αέρα). Οι σκοποί αυτοί, κι αν υπάρχουν, είναι δευτερογέννητοι. η γιορτή της "Αιώρας" συνδυάζοντας το κρέμασμα ομοιωμάτων στα δέντρα. το δεύτερο είναι μια παραπλωμένη πράξη της αγροτικής μαγείας Εθνολογικά παραδείγματα της συναντιούνται πολλά και για το Αιγαίο μαρτυριέται από ειδώλιο αιωρουμένης που 'ρχεται από τη μινωική Κρήτη. Ο σκοπός της είναι, λένε, γονιμικός μα και καθαρτικός μαζί (καθάρισμα με τον αέρα). Οι σκοποί αυτοί, κι αν υπάρχουν, είναι δευτερογέννητοι. η γιορτή της "Αιώρας" συνδυάζοντας το κρέμασμα Ομοιωμάτων και το Κούνημα κι ανεβάζοντας τα στο ίδιο μυθολογικό "αίτιο" μαρτυρά πως το δεύτερο βγαίνε από το πρώτο: Οι κοπέλες που κουνιούνται ανθρωπομορφίζουν αυτές τη Θεά, παίρνοντας τη θέση των ομοιωμάτων. Να 'ναι χωρίς σημασία πως από τη μινωική Κρήτη, απ' όπου έρχεται το ειδώλιο της αιωρούμενης, έρχονται κι η Αριάδνη κι η Φαίδρα που κατά το μύθο, κρεμιούνται;" ("Ο Διόνυσος" Γ' εκδ. "Εταιρεία Σπουδών" κεφ. ο Ανθρωπομορφισμός του Δενδρικού Ομοιώματος και ο Εποχικός Διόνυσος σελ. 108).
Αυτός ο υπέροχος ανθρωπομορφισμός4 της Κατερχόμενης θεάς σε κρεμασμένη κόρη - θεά και του δένδρου από το οποίο κρεμάστηκε η θεά αυτή, στο ιερό της ξόανο, είναι ίσως μια πανάρχαια προϊστορική διαδικασία, που κάπως μας υπενθυμίζει και τον συμβολικό ενανθρωπισμό του Θεού μας, που εκρεμάστηκε κι αυτός στο ξύλο, καθαγιάζοντας μ' αυτόν τον τρόπο και την θεία μορφή του σταυρού. Του ιερού Συμβόλου της σωτηρίας και του μαρτυρίου, όχι μονάχα της χριστιανοσύνης αλλά και αρκετών προϊστορικών θρησκειών που είχανε μάλλον σαν στόχο τους, την Σωτηρία των ανθρωπων, κάτω από την προστασία, της μίας και μοναδικής θεάς. Οπως την Σωτηριακή λατρεία της αθάνατης Ισιδας, που είχε σαν σύμβολό της, τον "σταυρό της ζωής" (με τη λαβή), την λατρεία της "Μεγάλης θεάς" των αρχαίων Ελλήνων που είχε σαν σύμβολο της, την πανάρχαια svastica (σανσκριτικό) και την μητριαρχική λατρεία των μινωιτών, που είχαν και σαν ιερό τους σύμβολο τον χριστιανικό σταυρό (προθ. 55 Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου) που εβρέθηκε μαζί με τις "θεές των όφεων", ενώ ταυτόχρονα τον χρησιμοποιούσανε και σαν "τεκτονικό σημάδι" στους... θεμέλιους λίθους των οικοδομών τους.
Και επειδή όλα αυτά είναι αδύνατο να διατυπωθούν, από τη σύγχρονη στείρα και γραφειοκρατική επιστήμη των "κομπιούτερς" και της "πληροφορικής", καλό θα ήταν να συμβουλευτούμε, τουλάχιστο τη λαϊκή μας παράδοση που είναι παντ' αλάνθαστη και άφθαρτη από την εξουσία. Μήπως κι αναγνωρίσουμε, το μεγαλείο και την σοβαρότητα, της πράξης των απλών ανθρώπων, που προσκυνάνε τον σταυρό, σα νάταν ο Θεός τους, ελπίζοντας με πίστη, στην θεία του βοήθεια, για να κοπάσουν κάπως, το έγκλημα και οι αδικίες και όλα τα κακά του σύγχρονου πολιτισμού. Ενώ ταυτόχρονα απορρίπτουν, πάντοτε ασυνείδητα κι αυτό που λεμε "ειδωλολατρεία" καίγοντας κάθε Πάσχα, τον... αργυραμοιβόμενο Ιούδα (Ασυνείδητη αμφισβήτηση του πιστωτικού συστήματος), δηλώνοντας συμβολικά, τι είναι εκείνο που μας φταίει και δεν μπορούμε ν' απολαύσουμε την λαμπερή Λαμπρή, του Θνήσκοντος κι Αναστημένου, Σωτήρα των ανθρώπων. Και μια και αναφέραμε αυτούς τους θείους τίτλους, του άμωμου Κυρίου μας, καλό θα ήτανε να δούμε, πως επιβίωσε και η λατρεία, ενός άλλου προχριστιανικού θνήσκοντος και αναστημένου Σωτήρα, του Στύλου Διονύσου, που ήταν πάντοτε κρυμένος, πίσω από τη μάσκα (masca νεολατινικό) ή μέσα στο ξύλινο ξόανο, για να μπορεί να σώζει, τους εξαθλιωμένους και τους δούλους, της πατριαρχικής αρχαιότητας.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Η διαδικασία της Παιδείας, δεν είναι τόσο επιφανειακή, όσο την βλέπουμε εμείς οι "μεγάλοι", με τις δεσποτικές μας συνειδήσεις. Δεν ξεκινάει ούτε από το Λύκειο, ούτε και από το δημοτικό. Σχετίζεται και αρχίζει, από την "πρώτη" κιόλας ψυχολογική ηλικία του κάθε παιδιού, που όταν θα αποξενωθεί από την οικογενειακή του επικοινωνία και από τους παραδοσιακούς θεσμούς, του κάθε τόπου, δημιουργείται ένα πράγμα, που είναι αδύνατο να το περιγράψεις.
Ας έχουνε λοιπόν υπ' όψιν τους, οι "υπεύθυνοι" και οι νομοθέτες, πως έτσι που κατάντησε, η σύγχρονη οικογένεια (όλα έτοιμα στο πιάτο από την ΤV, το αέναο κυνήγι του κέρδους κ.λπ), δεν μένει χρόνος για παιδεία, ούτε και για τους... "μεταρρυθμιστές" της. Οσο για την εκπαίδευση, μας βλέπω σαν τους σκύλους, που άριστα εκπαιδεύονται, όταν τους πετάνε το κόκκαλο (δηλαδή το πεντοχίλιαρο). Οπως κατάντησαν επίσης, οι Ουκρανές και οι Ρωσίδες, από την πολύχρονη και στείρα τεχνοκρατική εκπαίδευση, του υποτιθέμενου σοσιαλισμού.
Υ.Γ. Απαιτούν από τους μαθητές της Β' Λυκείου να... κατανοήσουν τον ηλεκτρισμό, χωρίς να έχουν διδαχτεί και τα "μηχανικά του ανάλογα" στην "μηχανική των ρευστών".

2. Στην Αίγυπτο, λόγω της ξηρότητας του κλίματος, άντεξανε στον χρόνο, αρκετά ξυλόγλυπτα αντικείμενα της καθημερινής ζωής, από τις πρώτες κόλας δυναστείες. Τα αντικείμενα όμως αυτά δεν φαίνεται να είχαν θρησκευτικό περιεχόμενο. Το αντίθετο όμως συμβαίνει με τα πορτραίτα - προσωπεία του 2ου μ.Χ. αιώνα, που βρέθηκαν εις το Φαγιούμ, όπου δεν κυριαρχούσε μόνο η λατρεία της αθάνατης Ισιδας, της Δήμητρας και της Μεγάλης Μητέρας θεάς, αλλά και του θεού - Προσωπείο, του Διονύσου. Πράγμα που επιβεβαιώνει και η αρχαία πόλη Διονυσιάδα, που βρισκόταν στο Φαγιούμ (δυτικά της Καρούν).
3. Τραγούδι του Θεοδώρου του Κολοφωνίου (Πολυδεύκης Δ, 55)
4. Αυτόν τον άνθρωπο - μορφισμό, που έδιναν οι αρχαίοι στους θεούς τους, η χριστιανική θρησκεία, τον εξύψωσε, στον υπέροχο εν-ανθρωπισμό του "Συμβόλου της Πίστεως". Τον ανθρωπομορφισμό του θεού εξάλλου, θα μας τον υποδείξει και η Παλαιά Διαθήκη "και εποίησεν ο Θεός τον άνθρωπον, κατ' εικόνα Θεού εποίησεν αυτόν" (Γεν. α' -26), με μια ασαφή αντίφαση "ου ποιήσεις σε αυτώ είδωλον, ουδέ παντός ομοίωμα" (Εξοδος Κ' 4).

ΜΕΡΟΣ Β
saloni1.jpg (8559 bytes)Η λατρεία του θεού του κρασιού, είναι ίσως τόσο παλιά, όσο και ο πολιτισμός μας. Το γεγονός αυτό εξάλλου, δεν θα μας το επιβεβαιώσουν μόνο τα Ομηρικά έπη (Ιλ. τ-135) και οι πινακίδες της γραμμικής μινωικής Β γραφής (di-wo-ru-so-jo, Rv. Fr. xα, 06) αλλά και η υπέροχη μυθολογία μας. Ετσι θα ξεκινήσουμε από τις Κρητικές ιστορίες της Ελληνικής μυθολογίας, που είχαν αναμφίβολα μινωική προέλευση, μια και σ' αυτές τις ιστορίες, πρωτοστατούσαν πάντοτε τα ζώα σύμβολα των μινωικών γενών, το φίδι και ο ταύρος. Τα ιερά ζωά - Τοτέμ, του προϊστορικού πολιτισμού της ανατολικής Μεσογείου, που συμμετείχαν ενεργά και στην πιο παλιά λατρεία του θεού Διόνυσου "Φάνηθι δράκων", θα φωνάξει ο "Βάκχικος χορός", στη γέννηση του θείου Βρέφους (Του Διονύσου) "Φάνηθι ταύρος" και "Αξιε Ταύρε" φώναζαν, οι Βάκχες κι ο Θυιάδες, παίζοντας φίδια με τα χέρια τους, για να έλθει ο Θεός - Ταύρος, ο Λύσιος και ο Σωτήρας, να σώσει τους ανθρώπους. Ο ίδιος Ταύρος που επαραπλάνησε και την "παριζιάνα" Ευρώπη5, που ήταν ίσως μια γενάρχισσα και σεβαστή μητέρα, των μυθικών βασιλιάδων, της μινωικής Κρήτης (Μίνωας, Ραδάμανθυς, Σαρπηδών). Παρόλο που οι συγγραφείς, της ιστορικής αρχαιότητας (Ησίοδος τη 357, Μόσχος Βουκολικός 2, Βιργίλιος Fr Il 12, 292), θα μας πληροφορήσουνε με σιγουριά, ότι ο ταύρος αυτός που μετέφερε την "Πλατυπρόσωπη" και "μεγαλομάτα" Ευρώπη, από την Φοινίκη στην Κρήτη, ήταν ο μεγάλος Δίας, οι Ελληνες αγγειογράφοι, πιστοί στις παραδόσεις τους, την παριστάνουνε συνήθως, επάνω στον Ταύρο", να κρατάει μια κληματόβεργα με σταφύλια, σαν να ήταν η γοοητεία του Διός, ίδια με εκείνη του θεού Ταύρου, του Διονύσου (K. Kerenyi "Η μυθολογία των Ελλήνων" εκδ. "Εστίας" σελ. 111). Οποιος όμως και να ήταν ο θεός - Ταύρος, που εγοήτευσε και απήγαγε την θεία Ευρώπη, αυτό που είναι σίγουρο είναι το ότι ο θεός του κρασιού, ο "γυναικίας" και ο "ψευδάνωρ" ο "Ευκαρπος" και ο "Δενδρίτης" , πλησίαζε τους ανθρώπους, με τις γυναίκες της ακολουθίας του, τις πιο πολλές φορές σαν Ταύρος ή φορώντας την ξύλινη μάσκα του Ταύρου, που ήτανε φτιαγμένη, συνήθως από κληματοξυλο, απ' τον κισσό ή τη συκιά. Δεν είχαν άδικο λοιπόν και οι αρχαίοι Ελληνες, που προσφωνούσαν τον Διόνυσο, Θεό - Προσωπείο, μια και "το ουσιαστικό στοιχείο της λατρείας του, ήταν η μάσκα" 7. Εκείνο τον Θεό που ενσάρκωνε στο ξύλο, τις ιερές επιταγές της άμωμης μητριαρχίας, άλλοτε σαν ένας στύλος στολισμένος με μάσκες και άλλοτε σαν ένα ανθρωπομορφισμένο ξύλινο ξόανο. Οπως το ξυλινο ξόανο του Διονύσου, που βρέθηκε μέσα σε ένα πλατάνι8, γύρω από το οποίο, οι Βάκχες κι οι Μαινάδες, εχόρευαν με έκσταση, τους ξέφρενους χορούς τους, όπως χορεύει σήμερα και η δική μας νεολαία, αυτό που λεμε "ροκ" και όλους τους κύκλιους δημοτικούς χορούς, που έχουνε τις ρίζες τους, στην αρχαιοτάτη λατρεία, του Διονύσου και του Απολλωνα. Εχόρευαν πιστεύοντας, όπως πιστεύουν και οι νέοι, πως η ανάκτηση του Παραδείσου, είναι το μόνο όνειρο, που πρέπει να εκπληρωθεί. Εκείνου ίσως του παραδεισου, που χάθηκε οριστικά, όχι μονάχα στην Εδέμ, αλλά ακόμα και στην Μακρόνησο (την Κρήτη), όταν οι πατριαρχικές ορδές του 15ου π.Χ. αιώνα, πασχίζοντας να αφανίσουν και την Αιγαιακή μητριαρχία, κατέστρεφαν ολοσχερώς (με την βοήθεια και των σεισμών της Θήρας), όλα σχεδόν τα κέντρα της μινωικής λατρείας. Οπως κατεδαφίστηκε και το Νέο "Ανάκτορο" της Κνωσού, μαζί με τη "Μεγάλη Αίθουσα" του, όπου βρισκόταν και το μεγάλο ξύλινο ξόανο της μινωίτισσας θεάς, που απαιτούσε στην λατρεία της, όλη εκείνη την ειρήνη και την χαρά που χάριζε, το κόκκινο κρασάκι μεσ' απ' τις "κύλικες της Ιερής κοινωνίας" και τα... Ταυρόσχημα ρυτά. Και μια κι αναφερθήκαμε στη ζωντανή χαρά, που χάριζε ο οίνος της Θείας Κοινωνίας, καλό θα ήτανε να δούμε και μια πανάρχαια γιορτή, που ίσως διατήρησε, μεσ' από τους αιώνες, την ύψιστη ιδεολογία, της Σωτηρίας και της λύτρωσης. Ετσι θα επιλέξουμε, απ' τις πολλές κρασογιορτές9, που έκαναν οι Αθηναίοι, μια Φλεβαριάτικη γιορτή, τα θεία Ανθεστήρια, που μοιάζαν καταπληκτικά, με τις χριστιανικές Απόκριες, ενώ ταυτόχρονα γινόταν στις ίδιες μάλλον ημερομηνίες (την 11η, 12η και 13η του μήνα Ανθεστηριώνος - Φλεβάρης / Μάρτης). Τα Ανθεστήρια επίσης, εμοιάζανε παρα πολύ και με τις πρώιμες ανοιξιάτικες γιορτές, που έκαναν ίσως και οι μινωίτες, γιαν α δοξάσουν την θεά τους (την Κατερχομενη κι Αναστημένη), ανοίγοντας τα κρασοπίθαρα, που... "ανασταίνουν και νεκρούς". Με την υπόθεση αυτή εξάλλου, δεν θα συνηγορήσει μόνο η σχεδόν μινωική γιορτή της "Αιώρας" που εγινότανε εκείνες τις ημέρες, αλλά και ολόκληρο το τελετουργικό περιεχόμενο ετούτης της κρασογιορτής, που ήταν διαλεκτικό, μια και συνέδεε τέλετουργικά το Εποχικό και το Θείο Δράμα, με την Φυλετική Μύηση. Ετσι την πρώτη μέρα των Ανθεστηρίων που ήταν τα "Πιθοίγια" άνοιγαν πανηγυρικά τα πιθάρια, για την ιερή Μετάληψη του νέου κρασιού που κατά την επόμενη ημέρα, την γιορτή των "Χοών", συνεχιζόταν με ένα συμποσιακό πιόσιμο και με τους αγώνες της "ταχυποσίας". Κατά την ημέρα αυτή, εκτός από την άκρατη οινοποσία, τους κύκλιους οινοχορούς και τα πειράγματα (τα λεγόμενα "σκώμματα"), γινότανε και ο ερχομός του αρχαίου "καρνάβαλου" 10 που δεν ήταν άλλος από τον ερχομό του μεγάλου Θεού - Μάσκα Διόνυσου, μέσα στο τροχοφόρο καράβι του.
Εκείνο όμως που δηλώνει το μυητικό μεγαλείο και την φυλετική σημασία της ημέρας των "Χοών", καθώς και την διαλεκτική σχέση της γιορτής αυτής, με την Φθινοπωρινή γιορτή, των πανιέρων Απατσουρίων 11 ή Ομοπατορίων (της κοινής δηλαδή πατριάς), είναι το Ιερό Στεφάνωμα, των τρίχρονων παιδιών. Ενα στεφάνωμα με άνθη (εξ ου και Ανθεστήρια), πουφέρνει τα παιδιά, σε μια συμβολική επαφή με τη βλάστηση, ενώ ταυτόχρονα τα εισαγάγει και στην φυλετική μύηση, μια και με το στεφάνωμα αυτό, τα νεαρά παιδιά, καταγραφότανε στους καταλόγους των "φρατόρων".
Των μυημένων δηλαδή, μελών της φατρίας τους, που είχαν πλέον το δικαίωμα, για να πατήσουν τα σταφύλια, την μέρα των Απατουρίων. "Εις την ληνόν του θυμού (ζωική δύναμη) του Θεού την μεγάλην" (Αποκ. 14, 19-20) ή στο μινωικό ειδώλιο - πατητήρι του Καμηλαρίου, όπου φαντάζει και η απαρχή, των κύκλιων οινοχορών. Εκτός όμως από αυτή την ιερή εκλογή των Φρατόρων που μας θυμίζει ενα φυλεκτικό βάπτισμα, κατά την ημέρα των "Χοών" δινόταν και 'δώρα και μισθοί τοις σοφισταίς" σαν να είτανε πρωτοχρονιά. Την ημέρα αυτή επίσης,γινότανε και ο Ταυρομορφικός Ιερός Γάμος της "βασίλιννας"12 του... Καρναβαλιού, που έπρεπε να είναι παρθένα (δίχως προγαμιαίες σχέσεις) για να μπορεί να γίνει, γυναίκα του Διόνυσου (την γε Θεώ γυναίκα δοθησομένην). Η τρίτη ημέρα των Ανθεστηρίων ήτανε μάλλον αφιερωμένη στα... πήλινα τσουκάλια, γι αυτό την έλεγαν και "Χύτρους". Την ημέρα αυτή όπως το "Ψυχοσάββατο" ή την ημέρα των Θεοφανίων, μαγειρευότανε τα "πολυσπόρια" (ή πασπερμία- για να δοθούνε στους... νεκρούς μια και οι "Χύτροι" ήτανε μια ψυχογιορτή με κοινοβιακό χαρακτήρα, γιατί εκείνες τις ημέρες, γιορτάζανε και οι δούλοι (κρονιακό συνήθιο).
Μια ιστορική αλληλουχία της εορτής των Ανθεστηρίων ήτανε πιθανόν και τα Ρωμαϊκά Bachanalia που εγινόταν μάλλον την ίδια εποχή προς τιμή του Διονύσου. Κατά την γιορτή αυτή που λεγόταν και Βάκχεια αρχικά γινόταν δεκτές μόνο οι γυναίκες οι οποίες "ανηγορεύοντο ιέρειες" ανάμεσα από τα σεμνά "όργια", δηλαδή τις μυστικές ιεροτελεστίες. Αργότερα όμως όταν και στην γιορτή αυτή εισήχθηκε το ανδρικό στοιχείο, ή γιορτή αυτή εκφυλίστηκε σε κραιπάλη και απαγορεύτηκε. Το πανάρχαιο όμως έθιμο της λατρείας του Θεου - Προσωπείο παρέμεινε με το συνήθιο των Ρωμαίων να κρεμάνε μάσκες στα δένδρα, τα λεγόμενα oscilla, τα οποία κατά τον 14ο αιώνα μ.Χ. χρησιμοποίησαν και οι καθολικοί στις αποκριάτικες γιορτές τους. Εκείνες τις γιορτές, που δεν επιχείρησε ποτέ να τις καταγραψει το επίσημο πατριαρχικό κατεστημένο εξ αιτίας ίσως του... θεότρελου 13 περιεχομένου τους.
"Τσι Μεγάλες αποκριές, κουζουλενονται και οι γριές". Και μια και αναφέραμε αυτή τη μαντινάδα, αξίζει να διαβάσουμε τις έγραψε κι ο Robert Pashley και για την παραδοσιακή και ανεπίσημη συντήρηση των πανάρχαιων διονυσιακών γιορτών, στις μέρες των αποκριών, που τραγουδούσαν μαντινάδες.
"Σε μια εβδομάδα αρχίζει η αυστηρή νηστεία της ανατολικής εκκλησίας. Μεταξύ των παιχνιδιών που ψυχαγωγούν τους συγκεντρωμένους χριστιανούς (του χωριού Ρογδιά, το 1834), υπάρχει ένα που ονομάζεται η "σπλήνα" και το οποίο είναι μια πρωτόγονη δραματική παράσταση. Μόνο ο πρωταγωνιστής ήταν ντυμένος για το ρόλο του. Η παράστασή του αποσπούσε συχνά και καμπανιστά γέλια. Λιγο αργότερα εμφανίστηκε στο δωμάτιο ένας χωρικός με τόσο ψηλά ξυλοπόδαρα που το κεφάλι του απείχε μόλις λίγες ίντσες από τα δοκάρια... Κατόπιν είδα μερικά αθλητικά παιχνίδια. Το ένα ήταν σίγουρα πολύ ενδιαφέρον επειδή θύμιζε τους αρχαίους Κρήτες ακροβάτες... Εξάλλου, λίγο πριν τις έντεκα τη θέση των παιχνιδιών πήραν οι χοροί και τα τραγουδια. Ο κυκλικός χορός αποτελείτο από έξι γυναίκες και έξι άνδρες που κρατούσαν τα χέρια. ο κορυφαίος μας τίμησε τραγουδώντας διάφορες ποιητικές εξάρσεις καθώς χόρευε. Δεν χρειάζεται βέβαια μεγάλη φαντασία για να δει κανείς στο χορό των νεαρών Κρητών μια εικόνα που διατηρεί επί τρεις χιλιάδες χρόνια ορισμένα σημαντικά χαρακτηριστικά του Κνωσιακού χορού... Οι σύντομοι στόχοι που τραγουδουνται σήμερα από τους Κρήτες ονομάζονται μαντινάδες" (Travels - τομοΑ' σελ. 196).
Οι διονυσιακές αυτές μαντινάδες και οι κύκλιοι οινοχοροί, ήταν για το νησί της Κρήτης μια υπόθεση τόσο παλιά, που ακόμα και ο Ομηρος, δεν την αμφισβητεί.
"Ξόμπλιασε ακόμα ο κουτσοπόδαρος θεός και χοροστάσι όμοιο μ' εκείνο πούχε ο Δαίδαλος της ομορφομαλλούσας της Αριάδνης στην α πλόχωρη Κνωσό από παλια φτιαγμένο" (Ιλ. Σ 590)
Και μια κι αναφερθήκαμε στο όνομα του Δαίδαλου, αξίζει να ασχοληθούμε λίγο, και με τα "δαίδαλα" της αρχαιότητας, μήπως και αναλογιστούμε, την ιερή ενσάρκωση της σωτηρίας και της λύτρωσης, όλων των καταφρονεμένων, που αναβλύζει πάντοτε, κι από τα τέμπλα των εκκλησιών, όπου δεσπόζει και η μορφή του ξύλινου Εσταυρωμένου. Για τα "δαίδαλα" αυτά τα "βρέτας" ή τα ξόανα, ήταν για τους αρχαίους, πάντα "διιπετή" (εξ ουρανού πεσόντα),για να χαρίζουν στους ανθρώπους, την αύθαστη ευδαιμονία, που ένοιωθαν και οι Αθηναίοι, όταν τραβούσαν... στον Καρνάβαλο (των Ανθεστηρίων), το ξόανο του Διονύσου. Το ξόανο14 που απηχούσε και τον Αιγαιακό παράδεισο, που έζησαν και οι μινωίτες, κάτω από την προστασία, της μιας και μοναδικής θεάς τους, που επιβίωσε σαν Αρτεμις (Βριτόμαρτις) ή αν Παρθένα Αθηνά. Μια Αθηνά Παλλάδα, που βοηθούσε τους πολίτες, να ζούνε με ασφάλεια, ειρήνη και ισονομία, κάτω από την προστασία, του ξύλινου της ξόανου, που ήταν το "Παλλάδιον".
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
5. Η ομορφιά της "Παριζιάνας" της Κνωσού μας υπενθυμίζει και τον μύθο, σύμφωνα με τον οποίο, η Εκάτη έκλεψε την "αλοιφή της ομορφιάς" από τη μάνα της Ηρα και την χάρισε στην αντίπαλό της Ευρώπη (Θεοκρίτου του Βουκολικά 2-12).
6. Το ανδρικό στοιχείο της ακολουθίας του Διονύσου, οι Σάτυροι ή Τίτυροι ήταν "ένα είδος κατωτέρων δαιμόνων, ευθύμων και ερωτοπαθών,ε πιτιθεμένων κατά των Μαινάδων, Βακχών και Νυμφών" (βλ. Εγκ. Ελευθερουδάκη) οι οποίες ήταν και το κύριο στοιχείο της ακολουθίας του Θεού.
7. Π. Λεκατσάς "Διόνυσος" εκ. "Εταιρεία Σπουδών" σελ. 110
8. Στην Μαγνησία του Μαιάνδρου
9. Εκτός από τα Διονύσια μερικές κρασογιορτές ήταν τα "Προτρύγαια", τα "Θεοίνια" (κατά δήμον Διονύσια), τα "λήναια" (τα παλαιά Επιλήναια Διονύσια) τα Ωσχοφόρια (ώσχος = κλαδί με σταφύλια), τα "Καταγώγια", τα "Θεοδαίσια", τα "Απαιτούρια" κ.λπ.
10. Ο Καρνάβαλος είναι μια κωμική νεολατινική "θεότητα" που εισήχθηκε στην Αθήνα γύρω στο 1900. Η ονομασία τουπροέρχεται από το γερμανικό carne levamen άσιν του κρεάτος), και όχι από το carne vale (χαίρε κρέας).
11. Τα Απατούρια που ήταν μια μεγάλη γιορτη΄της Φιλετικής Κοινωνίας, και του Γένους, συνδιαζόταν γιορταστικά και με το κοινό πάτημα των σταφυλιών, από τα μέλη του γένους.
12. Σήμερα έχουμε την "βασίλισσα" του Καρναβαλιού
13. Η έκφραση θεότρελος, δεν είναι ίσως τόσο στείρα, όσο την ερμηνεύουν εκείνοι που την λένε. Εχει τις ρίζες της βαθειά, μεσα στο "υποσυνείδητό" μας, γιατί σχετίζεται με την "ιερή μανία" (ιερή τρέλα) της Διονυσιακής λατρείας ή την ακατανόητη Πίστη του Χριστιανισμού, που όπως μας λέει και ο Φρόυντ, μπορούν να θεραπεύσουν, πολλά "απωθημένα" του σύγχρονου πολιτισμού, ανάμεσα από τις λεγόμενες "ιδεοληπτικές νευρώσεις" εκείνων που πιστεύουν.
14. Τα λατρευτικά ξόανα, εκτός απ' τον Διόνυσο, ενσάρκωναν στην αρχαιότητα, κυρίως τις μητριαρχικές θεότητες, του προελληνικού Αιγαίου. Οπως τα ξόανα της Βριτομάρτεως Αρτέμιδος που λατρευόταν εις την αρχαία Ολούντα και την αρχαία Χερσόνησο, όπου ευρέθηκε και η ακόλουθη επιγραφή, με πιθανή πατρωνυμία.
"Ευκλείδας και Λύκος οι Αλεξιμάχω.
Βριτομάρτι χαριστήριον"


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)