ΑΦΙΕΡΩΜΑ - Το Μεγάλο Κάστρο και οι άρχοντές του
(Ενότητα Α' η ιερεμιάδα των εκκλησιών)
Tου Γιάννη Σαββάκη
Αν κάνεις μια βόλτα στο Ρέθεμνο και στα Χανιά, που είναι στολισμένα με πρόσχαρες και ιστορικές αγκρέμιστες οικοδομές, λίγο πολύ θα καταλάβεις το τί εγκλήματα έχουν κάνει, οι αιρετοί κι εγκάθετοι άρχοντες που διάλυσαν την άλλοτε πανέμορφη πόλη του Ηρακλείου. Την πόλη που σεβάστηκαν ακόμα και οι Τούρκοι, παρ' όλο που δυνάστευσαν γύρω στους δύο αιώνες τους χριστιανούς της κατοίκους.

Γιατί ας μη γελιόμαστε, οι... άξεστοι Τουρκαλάδες, επλούμισαν με την κουλτούρα τους, τα ευωδιαστά σοκάκια του Κάστρου του πολύπαθου, δίχως να αφανίσουν τα έξοχα μνημεία που άφησαν με μόχθο Βυζαντινοί και Ενετοί.

Μόλις ο Κιοπρουλής επάτησε το πόδι του, το 1669, στην στραπατσαρισμένη Κάντια απ' τους πολύχρονους βομβαρδισμούς, διέταξε να κτίσουν ένα όμορφο τζαμί, το Τέμενος της κατακτήσεως (Φετιχιέ τζαμί) που πάντοτε βρισκόταν κάτω από το βορειοδυτικό τείχος της πόλης (πλατεία Αϊβαλιώτη). Το τέμενος που ισοπέδωσαν μόλις πριν λίγα χρόνια οι άρχοντες της πόλης μας, για να σκεπάσουν με μπετά την ένδοξή της ιστορία, σύμφωνα με το γούστο τους και τον... πολιτισμό τους. Οι ίδιοι κι απαράλακτοι άρχοντες, που εγκρέμισαν λίγο πιο παραπάνω, εις την οδό Σκουλάδων, το ύστατο αμυντικό τείχος, που κατασκεύασαν για άμυνα οι Ενετοί (L' ultima rettirada, 1668-69).

Και μια και ξεκινήσαμε απ' τα λαμπρά μνημεία που είτε το θέμε είτε όχι, σεβάστηκαν οι Τούρκοι για ν' αναλάβουν την καταστροφή οι Ελληνες δημάρχοι, καλό θα ήτανε να δούμε κάποια απ' αυτά που έφτιαξαν ή διατήρησαν οι... βάρβαροι κατακτητές, για να τα καταστρέψουν οι... μορφωμένοι συμπολίτες μας.

Ετσι θα ξεκινήσουμε απ' τον "περίλαμπρο" ναό του Αγίου Φραγκίσκου (των Φραγκισκανών), που ήταν και το καμάρι της Βενετσιάνικης κουλτούρας σ' ολόκληρη την Κρήτη. Την εκκλησία που ερειπώθηκε κυρίως από τον σεισμό του 1856, οπότε και γκρεμίστηκε το μεγαλύτερο της τμήμα, για να χρησιμοποιηθούν τα υλικά επί Τουρκοκρατίας φυσικά, στην οικοδόμηση του Αγ. Τίτου, στην πλακόστρωση των Τριών Καμαρών και στην είσοδο των σημερινών Δικαστηρίων.

Εκείνο όμως που αξίζει, είναι το ότι οι Τουρκαλάδες σεβάστηκαν τ' απομεινάρια (ίσως το σκευοφυλάκιο) του ιστορικού ναού, με το να συντηρήσουν επάνω σε αυτά το ιερό τζαμί του Φατίχ Σουλτάν Μεχμέτ ή το Χουγκιάρ (το αυτοκρατορικό), που είχε κι ένα μιναρέ. Αυτό τ' απομεινάρι της δοξασμένης Κάντια, γκρεμίσανε με ζήλο οι άρχοντες της πόλης το 1912, για να βρεθεί... οικόπεδο και να κτιστεί το ακατάλληλο μουσείο Ηρακλείου (το αντισεισμικό σημερινό κτίστηκε το 1937-40), αφού προηγουμένως κατέστρεψαν την Λότζια και την άφησαν να ερειπωθεί.

Το ίδιο πράγμα έγινε και με την πανέμορφη και ιστορική πύλη του Αγίου Γεωργίου ή του Λαζαρέτου, που εγκρεμίστηκε βανδαλικά μια νύκτα του 1917. Αποφασίστηκε έπειτα να ανοικοδομηθεί στη δυτική πλευρά της Ακ. Τάμπιας, κοντά στην εκκλησία της Ανάληψης, "έγιναν τα θεμέλια, αλλά το έργο εγκαταλείφθηκε και ο χώρος έγινε οικόπεδο της παρακείμενης οικοδομής" (βλ. Σ. Σπανάκης, "Κρήτη" σελ. 236). Ετούτο το σενάριο των αιρετών αρχόντων, που σκόπιμα γκρεμίζουν ιστορικά κι ανεπανάληπτα μνημεία του Ηρακλείου, για να βελτιώσουν τάχατες, μα πιο πολύ για να απολαύσουν τσιμέντωμα προσοδοφόρο, με ζήλο επαναλαμβάνεται και στις επόμενες δεκαετίες.

Με πρόσφατο παράδειγμα την ανεπίτρεπτη καταστροφή της άψογα λειτουργικής πλατείας της Ελευθερίας, που σήμερα φαντάζει σαν χώρος μαυσωλείου Γερμανικής αισθητικής. Της ζωντανής πλατείας που είχε μπει μεσ' την καρδιά του κάθε Ηρακλειώτη, με την ωραία "βόλτα" της και τις χαρούμενες "καρέκλες" που ήταν απλωμένες ανάμεσα στα δένδρα και στα ευωδιαστά λουλούδια, σα ν' αναβίωνε ξανά κι η πρώτη της ονομασία (το Campo Matzio ή το Horti-οι κήποι-του Coronelli), που λεκτικά θυμίζει τον ερχομό της άνοιξης και όχι τα... κανόνια που στήθηκαν απλά, για σκέτη... απορρόφηση των κονδυλίων της Κοινότητας.

Των κονδυλίων της ΕΟΚ, που είναι ανίκανα να οικοδομήσουν τον άλλοτε πανέμορφο ναό του Αγίου Πέτρου (των Δομινικανών), που κτίζεται και ξανακτίζεται σαν το γεφύρι της Αρτας, μάλλον από τους οβολούς που ρίχνουν οι νοικοκυρούλες εις τα παγκάρια των ναών. Των κονδυλίων που αδυνατούν τουλάχιστο να κορνιζώσουν, την όμορφη κι ιστορική γκραβούρα του Ηρακλείου, για να την έχουν οι δήμαρχοι μαζί με τους συμβούλους τους μέσα στο Δημαρχείο και να μαθαίνουν την ιστορία της άδικα χαμένης δροσιάς και ομορφιάς που είχε το Ηράκλειο. Για να μαθαίνουν τους κήπους που έχουν εξαφανιστεί και τους ναούς που γκρέμισαν μαζί μ' άλλα μνημεία, αυτοί και οι προκάτοχοί τους. Γι' αυτό θα τους θυμίσουμε πρώτα τις εκκλησίες που αιώνες εσεβάστηκαν, οι ... άπιστοι Μουσουλμάνοι, για να τις κάνουν οικόπεδα, σοκάκια και μπετά, οι χριστιανοί... πιστοί.


Μέσα από τα τείχη του σημερινού Ηρακλείου, κατά τα χρόνια της πολιορκίας, υπήρχανε και λειτουργούσαν 135 μικρές και μεγάλες εκκλησίες από τις οποίες οι 108 ήτανε Ορθόδοξες (βλ. Cerola "Monumenti" εκδ. Τ.Ε Δήμων και Κοινοτήτων Κρήτης σελ. 172, χάρτη WerdmŸler και χάρτη Coronelli).


Από αυτές στις μέρες μας, έχουνε απομείνει γύρω στη μια ντουζίνα, Λατινικές κι Ορθόδοξες, ενώ στο τέλος της Τουρκοκρατίας υπήρχαν αναμφίβολα πάνω από σαράντα. Οι εκκλησίες που... υπάρχουν όρθιες ή ερειπωμένες από την πλήρη αδιαφορία των αιρετών κομματικά δημάρχων και "αρμοδίων", διατηρήθηκαν και κτίστηκαν κυρίως στην Τουρκοκρατία, δίχως να δώσουν μια δεκάρα εκείνοι που σκορπούσαν τα κρατικά κονδύλια και τώρα τα Κοινοτικά.


Ετσι θα ξεκινήσουμε απ' την Αγία Τριάδα που άρχισε να κτίζεται από τους Τούρκους για τζαμί, πράγμα που επιβεβαιώνει, όχι μονάχα ο νοτιοανατολικός προσανατολισμός της, αλλά ακόμα και το μέλλον της, που έχουνε προδιαγράψει βάναυσα κι αδιάφορα οι δήμαρχοι της πόλης, μια κι έχουν καταντήσει (παρά τις εισηγήσεις του κυρίου Βασιλάκη), την συνοικία της Αγίας Τριάδας, ερειπωμένη παροικία Αλβανοφώνων μουσουλμάνων, που σίγουρα χρειάζονται κι αυτοί ένα... τζαμί. Ακόμα κι ο έξοχος Αναγεννησιακός ναός του πολιούχου Αγίου Μηνά, με τον Αγιο Τίτο στο δεξιό του παρεκκλήσι και τους Αγίους Δέκα στο αριστερό, άρχισε να οικοδομείται το 1862, επάνω σε οικόπεδο που χάρισε στη μνήμη του Αγίου Μηνά... άπιστος Μουσουλμάνος.

Και αποπερατώθηκε με χίλιες δυσκολίες πάλι επί Τουρκοκρατίας το 1895, λίγο πριν αναλάβουν το... αποτελείωμά του, οι τοπικοί μας άρχοντες. Το ίδιο μάλλον έγινε και με τον μικρό Αγιο Μηνά, του οποίου το ένα κλίτος τιμάται στον Αγιο Μηνά εκτίστηκε δίπλα στο Ενετικό εκκλησάκι της S. Maria Pandanassa, πάλι επί Τουρκοκρατίας, γύρω στο 1735, τότε που έγινε Μητρόπολη" κι αποπειράθηκαν να την γκρεμίσουν, για να κερδίσουν έσοδα... οι ομόδοξοί μας Σιναΐτες". (Βλ. Σ. Σπανάκη "Κρήτη" σελ. 232).

Οι μοναχοί που έφτιαξαν και την πανάρχαια βασιλική με τρούλο της Αγίας Αικατερίνης, που άντεξε όλους τους σεισμούς απ' την Βυζαντινή περίοδο μέχρι την εποχή μας. Ετσι που άντεξαν και τα κατάγραφα Βυζαντινά εκκλησάκια του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Ματθαίου. Εκείνα όμως που δεν άντεξαν, τουλάχιστον την αδιαφορία των "αρμοδίων" του πολιτισμού της φωτεινής μας πόλης, είναι η ιστορική Σχολή της Αγίας Αικατερίνης του Χάντακα (βλ. Αργίνης Φραγκούλη εκδ. Αθήνα 1981, "Χωρογραφία" Νουλάκη σελ. 41 κλπ), που πάντα λειτουργούσε όχι μονάχα επί Ενετών, αλλά και επί Τουρκοκρατίας, κοντά στην εκκλησούλα του μικρού Αγίου Μηνά. Από εκείνο το "κρυφό", πολύμορφο σχολείο (με τμήματα Γραμματικής, λογικής, ρητορικής, μαθηματικών, ζωγραφικής, μουσικής, κλπ), που σήμερα θα ζήλευαν και τα καλύτερα πανεπιστήμια, κάποτε αποφοίτησαν πολλοί Ηρακλειώτες, που ήταν "διαβόητοι για την αρετή και τη σοφία τους".

Οπως τον Πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρη, τον Πατριάρχη Μελέτιο Πηγά, τον Επίσκοπο Εμμανουήλ Μαργούνιο κλπ. Μάλλον και τον Μιχαήλ Δαμασκηνό, τον ιδρυτή της "Κρητικής Σχολής", του οποίου οι έξι φορητοί πίνακες που στόλιζαν τον Αγιο Μηνά, είναι εκτεθειμένοι σήμερα στην Αγία Αικατερίνη. Στην εκκλησία που εστόλισαν κάποτε και οι Τούρκοι, μ' ένα μεγαλοπρεπή κι ωραίο μιναρέ (διπλό), όταν την μετατρέψανε στο Ζουφλικάρ Αλή ή Κετχουντά τζαμισί. Ο μιναρές αυτός, εχάθηκε παντοτεινά από την όψη του Ηρακλείου, ίσως από την ιερομανία των τοπικών αρχόντων του εικοστού αιώνα.

Οπως εχάθηκε κι ο μιναρές (διπλός) που εκοσμούσε το Βεζίρ τζαμί που έκτισαν οι Τούρκοι επάνω στα θεμέλια του Βενετσιάνικου ναού του Αγίου Τίτου (S. Tito), που ήταν μια μονόστεγη βασιλική με τρούλο, και η Ορθόδοξη Μητρόπολη με Αρχιεπίσκοπο Λατίνο. Η Ορθόδοξη Μητρόπολη που φαίνεται ολοκάθαρα στο σχέδιο του Buondelmonti (1415), έτσι που ίσως λειτουργούσε και στην Βυζαντινή περίοδο (έως το 1204), δίχως τον τρούλο που προστέθηκε κατά την ανακαίνισή της, το 1446 απ' τον Φαντίνο Ντάντολο. Σ' αυτή την εκκλησία του Χάνδακα του Βυζαντίου, μάλλον ελειτουργούσαν τόσο ο Ορθόδοξος Μητροπολίτης Ηλίας, όσο και ο τελευταίος Μητροπολίτης της Κρήτης, Νικόλαος.

Εκτός από αυτούς τους τόσο λαμπερούς ιστορικούς ναούς, υπάρχουν ευτυχώς στην πόλη του Ηρακλείου και άλλες εκκλησίες με πρώτη και καλύτερη την τρίκλιτη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, που ήταν και ο πολιούχος της Candia των Ενετών. Ετούτος ο ωραίος κι ιστορικός ναός, σίγουρα δεν γκρεμίστηκε, όχι μονάχα απ' το ότι τον διατήρησαν οι Τούρκοι σαν Δεφτεδάρ τζαμί, από τον Δεφτεδάρ Αχμέτ πασά, τον αρχηγό των Οικονομικών, αλλά κυρίως απ' το ότι η εταιρεία Κρητ. Ιστορ. Μελετών, το 1956, τον έσωσε από τον Δήμο που σκόπευε να τον γκρεμίσει για να οικοδομήσει θέατρο παρόμοιας αισθητικής με τις μπετοκολώνες της οδού Ανδρόγεω, εκεί που ήταν ο κήπος του.

Ο Αγιος Πέτρος που προαναφέραμε ίσως να σώθηκε κι αυτός, επειδή τον είχαν μετατρέψει οι Τούρκοι σε τζαμί (το Σουλτάν Ιμπραΐμ τζαμισί). Το ίδιο ίσως διασώθηκε κι η τρίκλιτη Βασιλική της Παναγίας των Σταυροφόρων και αργότερα των Καπουτσίνων, που είχε μετατραπεί στο Αγκεμπούτ Πασά ή Κουσακλή τζαμί με ένα πολυγωνικό μιναρέ που τώρα δεν υπάρχει. Υπάρχει όμως ευτυχώς και λειτουργεί ακατάπαυστα η Αγία Παρασκευή, που ελεγόταν επί Ενετών, Chera Manolitissa. Το ίδιο και ο Αγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής εις την οδό Λασθένους, η εκκλησούλα των Αρμενίων που ελεγόταν κάποτε S. Giorgi Doriano.

Η άλλη όμως εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, που είναι μια δίκλιτη βασιλική με τρούλους (ο S. Giovani Batista των Φραγγισκανών), μόλις κατόρθωσε να υπάρξει πάλι από τους... Τουρκαλάδες που φρόντισαν να την στολίσουν με σχέδια και μιναρέ, όταν την μετονόμασαν εις το Μαχμούτ Αγά τζαμί, που λειτουργούσε τότε, εις την οδό των "φαρμακάδικων" (στην via dello spedale την σημερινή 1821), μέχρι που την παράτησαν οι δήμαρχοι της πόλης, που σπαταλούνε αφειδώς "πακέτα" και "κονδύλια" στις φιέστες και τα τσιμεντώματα. Και μια κι αναφερθήκαμε στο βάρβαρο τσιμέντωμα, αξίζει ν' αναφέρουμε το ιδιόμορφο τσιμέντωμα που εφάρμοσαν με ζήλο οι ειδικοί κι οι τεχνοκράτες του Δήμου και του κράτους, εις τον πανέμορφο ναό που αόρατος υπάρχει, στην κεντρική φρουταγορά της... "αναβαθμισμένης" πόλης μας.


Πρόκειται για την ελληνική εκκλησία του Αγίου Ονουφρίου (βλ. Gerola mon. σελ. 217), που είναι μια μονόκλιτη βασιλική με τρούλο, απόλυτα εγκαταλελειμμένη κι ασφυκτικά θαμμένη μέσα στις πολυκατοικίες, που οικοδομούνται συνεχώς. Πέρα απ' όλα αυτά, δεν πρέπει να ξεχνάμε τον σημερινό Καθολικό ναό που κτίστηκε απ' τους Λατίνους επάνω στα θεμέλια του Ενετικού S. Pantaleone, ούτε το δίκλιτο εκκλησάκι της Αγίας Ειρήνης (S. Erini) που βρίσκεται χαμένο δίχως καμία εικόνα, ανάμεσα στα μαγαζιά της οδού Δελημάρκου.


Τέλος, κατόρθωσαν να κτίσουν μάλλον επάνω στα απομεινάρια της Ενετικής Αγίας Βενεράντας, το ωραίο εκκλησάκι του Αγίου Ανδρέα που υπάρχει ευτυχώς απέναντι από το "Κομμένο Μπεντένι". Ισως σ' αντικατάσταση του S. Andrea της Ενετοκρατίας (πίσω από το παλιό φωτογραφείο Καραμπέτ, στην οδό Μπιζανίου). Του Αγίου Ανδρέα που ήταν "γέννημα και θρέμα" της άγνωστης μας πόλης (βλ. "το εγκώμιό του" Κρητ. Χρονικά Ε., 34).


Και μια και περιγράψαμε τις εκκλησίες που υπάρχουν όρθιες ή ερείπια "εντός τειχών" του Ηρακλείου, αξίζει να αναφερθούμε σε κάποιους από τους ναούς που άγρια τσιμεντώθηκαν, στον 20ο αιώνα, όχι από τους βάνδαλους δυνάστες του Ισλάμ, αλλά απ' τους... πιστούς εις τον Χριστό που πάντοτε χειροκροτούμε.


Ετσι θα ξεκινήσουμε απ' το "Φαλτέ τζαμί", που άντεξε όλους τους σεισμούς από το τέλος της Β' Βυζαντινής περιόδου μέχρι να το γκρεμίσουν οι άρχοντες του τόπου μας, που δεν σταμάτησαν ποτέ το άδικο ρουσφέτι που έχει κατακρεουργήσει την θαυμαστή μας ιστορία. Γι' αυτό καλό θα ήτανε να δούμε τί λέει ο Σπανάκης, για εκείνο το ναό της Βαλιδέ Σουλτάνας, που τσιμεντώθηκε παράνομα, μόνο και μόνο επειδή το απαιτούσαν τα συμφέροντα φίλων και εργολάβων. Στην πλατεία Κορνάρου υπήρχε "Ο ναός του Σωτήρα" (San Salvatore) του τάγματος των Αυγουστιανών μοναχών.

Οι Τούρκοι τον μετάτρεψαν σε τζαμί στο όνομα της Βαλιδέ Σουλτάνας και τελευταία μετατράπηκε σε σχολεία, αλλά θεωρήθηκε ετοιμόρροπο-ενώ ήταν πολύ γερό κτίριο όπως αποδείχτηκε από την κατεδάφισή του (βλ. και Gerola, mon. σελ. 120)-και το εγκατέλειψαν. Ο ναός είχε ανακηρυχθεί διατηρητέο μνημείο, αλλά ο εκπρόσωπος της Χούντας στην Κρήτη Στυλ. Παττακός, το εξαφάνισε παρά την αντίδραση πολλών, και του τότε εισαγγελέα Δημητρ. Τσεβά, προφανώς για να εξυπηρετήσει συμφέροντα φίλων περιοίκων" (βλ. "Κρήτη" σελ. 230).


Για τα συμφέροντα των... φίλων, εχάθηκαν μα τον Θεό δεκάδες εκκλησίες, που άντεξαν εις τον ζυγό των Τούρκων αλλοθρήσκων, μα δεν μπορέσανε ν' αντέξουν στα βάρβαρα γκρεμίσματα των τοπικών αρχόντων της τσιμεντούπολής μας.


Υπήρχαν και αντέχανε, ως τις αρχές του 20ου αιώνα, οι παρακάτω εκκλησίες (βλ. G. Gerola "Ενετικά Μνημεία"), που δεν υπάρχουν πια, ευθύνη των δημάρχων κι όλων των "αρμοδίων" της σεβαστής μας πολιτείας.


- Ο Αγιος Γεώργιος ο Βενέτικος (S. Giorgi Venetico) που ήταν και το τζαμί του Καπετάν Ιμπραήμ πασά, κοντά στο λιμάνι, βορείως του Αγ. Δημητρίου.


- Ο Αγιος Αντώνιος (S. Antonio) των Βενεδικτίνων ή του νοσοκομείου των Ιησουϊτών που βρισκόταν στην οδό 1821 (Strada dell Hospital) απέναντι και λίγο παραπάνω από τον Αγ. Ιωάννη τον Βαπτιστή (ίσως στο Φαρμακείο).


- Τα κατάγραφα Βυζαντινά εκκλησάκια των Αγίων Αποστόλων (S. Apostoli) νοτιο-ανατολικά του Αγίου Ανδρέα, μέσα ακριβώς... στην αλάνα του Δήμου, της Παναγίας Βλαχέρνας και το Σερ-Τοπού-Αγά τζαμί, που βρίσκεται ίσως στην βορειοανατολική γωνιά του περιβόλου του "Καπνοκοπτηρίου" ή Movastezio Greco, όπου είναι και το παλιό Ενετικό εκκλησάκι της Παναγίας της Αρωτηριανής.


- Το ιστορικό Μικρό Τζαμάκι ή Κερά Παναγία που γκρεμίστηκε στις μέρες μας, πίσω από το παλιό Πυροσβεστείο.


- Η Παναγία της πλατείας ή Madonina, που ήταν μια ορθόδοξη μεγάλη εκκλησία και μετατράπηκε στο τζαμί Ραϊσούλ Κουταμπ Χατζή Χουσεΐν Εφέντη ή Αραστά, ο γνωστός μας Αραστάς η Παναγία του Φόρου, γκρεμίστηκε εις το Μεϊντάνι για να κυριαρχήσουν τα μπετά, ως το ξενοδοχείο Ελ Γκρέκο.


- Η Παναγία των Αγγέλων (S. Maria di Angeli), το δίκλιτο εκκλησάκι, που ίσως να υπάρχει ακόμη και στις μέρες μας, θαμμένο στα μπετά στην αρχή της λεωφόρου Καλοκαιρινού. Ενώ δεν πρέπει να ξεχνάμε και το Γενί τζαμί (S. Croce), που κάποτε βρισκόταν στ' Ανωγειανό σχολείο.

Την ηθική ίσως ευθύνη, γι' αυτές και άλλες εκκλησίες που χάθηκαν παντοτεινά απ' το Μεγάλο Κάστρο, την έχει και ο Κλήρος μας, που αντί ν' αντιστέκεται στους όποιους Παττακούς υποτιμούν το θρήσκευμα, σκορπάει τα κονδύλια, κυρίως εις τα... ρεπορτάζ.

"ΠATPIΣ" >> ΚYΡΙΟΤΕΡΑ ΝΕA >> ΘEMA
Το Μεγάλο Κάστρο και οι άρχοντές του
Ενότητα Β' - Τα τείχη... της Ιεριχούς

 

Του Γιάννη Σαββάκη

- Αυτό που λέμε Ιστορία, σαν μια μητέρα στοργική, διδάσκει πάντα τους ανθρώπους, τί πρέπει να αποφεύγουν και τί να προτιμούν, για να μην κάνουνε ξανά τα σφάλματα του παρελθόντος που ζημιώνουν τη ζωή τους. Γι' αυτό καλοί μου άνθρωποι, πρέπει να συμβουλεύουμε και όχι να κατηγορούμε τους όποιους "αρμόδιους", θα ζημιώσουν την παράδοση και την αγνή θρησκεία τους, παρασυρμένοι απ' τη μόδα που λέγεται "εκσυγχρονισμός".

Και μια κι αυτός ο... "εκσυγχρονισμός", έχει σαν κύρια στοιχεία (κέρδους), τη μηχανή και το μπετόν, καλό θα ήτανε να πούμε, δυο κουβεντούλες για την πόλη μας που "εκσυγχρονίζεται" πυρετωδώς.


- Αν κάτσεις ν' αναλογιστείς, πώς ήτανε η Ρόδος στο τέλος της Τουρκοκρατίας και πώς την αναστήλωσαν οι Ιταλοί κατακτητές, τότε θα καταλάβεις, το τί ζημιά έχουν κάνει στο Κάστρο και στους Καστρινούς, οι άξεστοί τους άρχοντες, που αν δεν υπήρχε η Κνωσός και τα όμορφα ευρήματα του άψογου κι ειρηνικού μινωικού πολιτισμού, δεν θα πατούσε κανείς επισκέπτης στην "όμορφή" μας τσιμεντούπολη. Και μια και αναφερθήκαμε εις τις ζημιές που κάνουν, "αρμόδιοι" και "σύμβουλοι", αξίζει να προσέξουμε πρώτα την ισοπέδωση κι ύστερα το τσιμέντωμα του πιο παλιού ιστορικά, μνημείου του Ηρακλείου, που πρόσφατα εξαφανίστηκε, απέναντι από το Ατλαντίς.


Πρόκειται για το Ενετικό φρούριο, του επιμαχώνα Zanne, που πάντοτε βρισκόταν επάνω απ' τη Σαμπιονέρα της κύριας οχύρωσης του δοξασμένου Κάστρου μας. Το φρούριο που ήταν, μέχρι πριν λίγα χρόνια κι η ύστατη ανάμνηση της ισχυρής ακρόπολης, του αρχαίου Ηρακλείου, οπως θα μας πληροφορήσει και ο συμβολαιογράφος Μπονακόρσι, μ' αυτά εδώ τα λόγια.

"Εκεί που βρίσκεται το λιμάνι, προς τα ανατολικά, υπήρχε μια μικρή ακρόπολη που χρησίμευε παλιά για την άμυνα. Οταν οι Ρωμαίοι κατέστρεψαν την πόλη, όσοι σώθηκαν από τον πληθυσμό, αποσύρθηκαν σ' αυτή την οχυρή θέση και έκαμαν ένα χαντάκι, δηλαδή μια τάφρο, γύρω από τα σπίτια που ήταν σφιγμένα το ένα πάνω στο άλλο.

Οι καταστροφές ακολούθησαν η μία την άλλη στο πέρασμα των αιώνων. Οι Βενετοί αγόρασαν όλο το νησί και έζωσαν την Κάντια με μεγάλα τείχη (τα τείχη της παλιάς πόλης). Τα πλοία φθάνουν εδώ από όλα τα μέρη του κόσμου και φορτώνουν κάθε χρόνο το λιγότερο είκοσι χιλιάδες βαρέλια κρασί εξαιρετικής ποιότητας.

Εξάγονται ακόμη παχιά τυριά σε πολύ μεγάλο αριθμό και κάποτε και δημητριακά σε μεγάλη ποσότητα στις γειτονικές χώρες. Εχομε επίσης καθετί που το σώμα χρειάζεται για να ζήσει, εκτός από τις ελιές, τους καρπούς της Παλλάδας. Η έλλειψή τους οφείλεται στην οκνηρία των χωρικών, για τους οποίους, ο μεγάλος Απόστολος (Επισ. Τιτ. 1,12) δικαίως είπε: Κρήτες αεί ψεύσται, κακά θηρία, γαστέρες αργαί" (βλ. Χρ. Μπουοντελμόντι, "Ενας γύρος της Κρήτης στα 1415" σελ. 59).

Δεν είναι έτσι όλοι οι Κρήτες, μονάχα ελάχιστοι από αυτούς, κυρίως από τους αφέντες τους, που σήμερα αδιαφορούν για ιστορία και πολιτισμό, μια κι έχουν πίσω πλάτες, τα κόμματα και τα... ρουσφέτια τους. Γι' αυτό καλοί μου αναγνώστες, εσκέπασαν με τα μπετά τα λιγοστά απομεινάρια (τμήμα του τείχους της κλασικής περιόδου) του αρχαίου Ηρακλείου, που είναι θαμμένα σήμερα, κάτω από τις πολυκατοικίες της οδού Δαιδάλου. Οπως συνέχισαν να θάβουν και τον γεωργικό πλούτο που μας περιέγραψε και ο Μπονακόρσι.

Εκείνοι όμως που αμφισβητούν, λόγω της επιστήμης τους (Μηχανικοί, Πολεοδόμοι κλπ) τουλάχιστο την ύπαρξη του αρχαίου Ηρακλείου κοντά στο φρούριο του Zanne, που πρότειναν να γκρεμιστεί, ας κάνουνε μια βόλτα γύρω από αυτό, να δούνε τους αρχαίους ογκόλιθους που εκτισαν αργότερα οι Ενετοί, στα διπλανά αρσενάλια και στα βαριά θεμέλια του Κούλε, που εγλύτωσε την οικοπεδοποίηση, μόνο και μόνο επειδή βρισκόταν μεσα στη θάλασσα, γιατί θα πάθαινε κι αυτός, ίσως το γκρέμισμα που έπαθε, από τους άρχοντες της πόλης, η πόρτα Σαμπιονέρα (Porta di Sabionera) που ήταν ωραιότατη και σίγουρα λειτουργική.

Το ίδιο έπαθε κι ο Κούλες που έκτισαν οι Τούρκοι, στην είσοδο του λιμανιού (ο μικρός Κούλες). Και για να μην μακρολογούμε, για την αισθητική αλλοίωση του λιμανιού των Ενετών, που έκαναν τα γκρεμίσματα κτιρίων και εκκλησιών, απλά θ' αναφερθούμε στο γρήγορο τσιμέντωμα που έγινε πριν λίγα χρόνια, όταν ανακαίνιζαν το νεοκλασικό των "Μινωικών Γραμμών", επάνω στα απομεινάρια του Case di camerlingi (του Ενετικού τελωνείου) που ίσως και αυτό οικοδομήθηκε σε λείψανα ρωμαϊκών κτισμάτων, υπό την πλήρη αδιαφορία δημάρχων κι "αρμοδίων".

Εκείνων που θα έπρεπε κάπως να μεριμνήσουν, τουλάχιστο για ένα γρήγορο ξετσιμέντωμα. Ενα αναγκαίο ξετσιμέντωμα που είναι απαραίτητο, μήπως και ξαναζωντανέψει το, μάλλον, αβιωτικό λιμάνι του Ηρακλείου (όχι εξαιτίας του "ευτροφισμού", τον οποίο μείωσε ο "βιολογικός" αλλά εξαιτίας της βιοχημικής ρύπανσης). Τα έξοδα των "κονδυλίων" ειναι μηδαμινά και η "μελέτη" έτοιμη απ' τον καιρό των Ενετών που ήταν πιο οικολόγοι από τους σύγχρονους... μελετητές.

Πρόκειται για το κόψιμο (ro-taglio) που φαίνεται ξεκάθαρα στο χάρτη Coronelli, στη μέση της διαδρομής που οδηγεί στον Κούλε, που έγινε από τους Ενετούς, για να ανανεώνεται επαρκώς το στάσιμο νερό, που σήμερα "εμπλουτίζεται" με χημικά από τα πλοία και μπόλικο πετρέλαιο, για... να ψοφούν πιο γρήγορα, τα ζωντανά της θάλασσας. Αυτά καλοί μου αναγνώστες σημαίνουν "εκσυγχρονισμός", να θάβεις στα μπετά των σύγχρονων κτισμάτων, παλιά κι ανεπανάληπτα μνημεία του πολιτισμού και να μην τα αναστηλώνεις, όπως μας συμβουλεύουν οι σύγχρονοί μας άρχοντες, που συνεχώς σκεπάζουν τους όμορφους καμαρωτούς ιταλικούς στρατώνες (Guartieri Italiani) που ήτανε στα τείχη της παλιάς πόλης, συνέχεια του Φουντικου και τώρα βρίσκονται ενταφιασμένοι, στα νότια του οδοστρώματος της οδού του Χάνδακα. Του Χάνδακα που θα μπορούσε σαν τα παλιά "Χεντέκια" ν' αστράφτει από ομορφιά, όπως αστράφτουν τα Χανιά, παρά το πρόβλημά τους (τα σκουπίδια).

Γιατί υπάρχουν τα "αγκρέμιστα" τείχη του Ηρακλείου, που κτίστηκαν από τους Βυζαντινούς και ανακαινίστηκαν από τους Ενετούς, επάνω απ' την τάφρο (Klandak), των ισοπεδωμένων από τον Φωκά, Αραβικών τειχών. Αυτά τα τείχη της πόλης Κάντια, που ακτινοβολούσαν από τη λευκότητα, όπως μας λέει και ο Μπουοντελμόντι, είναι αδύνατο για να τα δεις, αν δεν σκαρφαλώσεις σε φράχτες και οικοδομές, που δεν μπορούν να γκρεμιστούν όπως γκρεμίστηκαν με ζήλο, και εσκεπάστηκαν με τα μπετά κι οι τρεις πανέμορφες καμάρες του υδραγωγείου Μοροζίνη (που ήταν στο τέλος των παλιών τειχών) μαζί με την πλατεία τους, την Piazzale dei tre volti, που ευαίσθητα πλακόστρωσαν οι... άξεστοι Τουρκαλάδες, για να την καταστρέψουν, πριν αρκετές δεκαετίες, οι άρχοντες της πόλης μας.

Αυτά λίγο πολύ είναι τα αθέατα απομεινάρια του Ηρακλείου και του Κάστρου, του Φρούριου της Τάφρου (Babdh el Klandak), του Χάνδακα του Βυζαντίου και της ωραίας Candia, που στόλισαν οι Ιταλοί, το ίδιο με τη Ρόδο, με μια ωραία πύλη, τη μεγαλοπρεπή Voltone που γκρεμίστηκε κι αυτή μπροστά από την "Βικελαία".


- Και μια και αφανίστηκε αυτή η ωραία πόλη απ' την φροντίδα των Ελλήνων και όχι των κατακτητών, καλό θα ήταν να πούμε, δυο κουβεντούλες για τα τείχη που ευτυχώς δεν μπόρεσαν τελείως να ισοπεδώσουν (λόγω κόστους) και να τα κάνουνε οικόπεδα και ακαλαίσθητες οικοδομές, οι σεβαστοί μας άρχοντες. Πρόκειται για τα τείχη που ζώνουν το Ηράκλειο. "Το φρούριον της Τάφρου" που ίσως διατήρησε την οχυρωματική παράδοση της ακρόπολης του Ηρακλείου και του φρουρίου των Σαρακινών.

Για τα τείχη αυτά, υπάρχει μια μελέτη, βάσιμη και λεπτομερής, που πρόσφατα εκπονήθηκε απ' την κυρία Τζομπανάκη. Γι' αυτό θα αρκεστούμε μονάχα στις καταστροφές που έκαναν και κάνουν οι δήμαρχοι της πόλης μας σε τούτη την ιστορική βαριά κατασκευή που έγινε απ' τους... Ενετούς, με αγγαρείες (Angaria alla fabbrica) των Ελλήνων, από το 1462 έως το 1587. Ετσι θα ξεκινήσουμε από τις οχυρώσεις που βάρβαρα εξαφανίστηκαν όχι κυρίως απ' τους Τούρκους, αλλά από τους συμπολίτες μας.

Με πρόσφατο παράδειγμα τη βάρβαρη ισοπέδωση και το άγριο τσιμέντωμα, που έγινε εις το ιστορικό προπύργιο της αιματοβαμμένης ντάμπιας (Κανλί Τάμπια), το Ravelin Panigra, όπου υπάρχει ένα σχολείο, για να θαμπώνει τον κοσμάκι, και να μην βλέπει... τα οικόπεδα, που γύρω του υπάρχουν, όχι μονάχα για σχολείο, αλλά και για πανεπιστήμια. Χάθηκε και το Πέτρινο προπύργιο το Ravelin S. Spirito ή Τασλή Τάμπια, που κάποτε υπηρχε εις την οδό Εφόδου, απέναντι από το οποίο εμπήκε και ο Κιοπρουλής στην άδεια πλέον Κάντια, με μια ωραία... σκαλωσιά. Βάναυσα παραποίησαν οι άρχοντες της πόλης μας, τον προμαχώνα του Αγίου Ανδρέα, το Balloardo S. Andrea ή τον Ερυθρό πύργο ή την Κηζήλ Τάμπια κι από τριγωνικός που ήταν, τον έκαναν ... καρδιόσχημο. Χάλασαν και αφήσανε, γρήγορα να ερειπωθεί, εις την αρχή του οικισμού Καράβολα, το Riplo di S. Andrea μαζί μ' όλα τα τείχη του, που όταν παρκάρεις από πάνω (απέναντι από την παλιά Εφορία) και ξέρεις τί είναι από κάτω, απ' τη μεριά της θάλασσας, σε πιάνει πανικός.

Με την ευθύνη των αρχόντων μας, γκρεμίστηκαν και οικοπεδοποιήθηκαν και τ' άλλα δύο προπύργια, το Ravelino Betleern επάνω από την Τάφρο των Φοινίκων (τον κήπο του Δήμου) και το Ravelino S. Nicola ή Γερλί Τάμπια, ενώ εσώθηκε το φρούριο San Dimitri, η Ακ Τάμπια, η Λευκή ντάμπια, στη σημερινή Ανάληψη.


- Εκείνο όμως που προβληματίζει τον κάθε συμπολίτη μας, που νιώθει τα κοινά, είναι η πάγια μανία που έχουνε οι δήμαρχοι και όλοι οι "αρμόδιοι" της τσιμεντούπολής μας, στο να αφανίζουνε τους κήπους, τα δένδρα και το πράσινο, σαν την πλατεία της Ελευθερίας, που ήταν πάντα για τους Καστρινούς, το δροσερό χωράφι του Μαρταπρίλη της χαράς (το Kampo Marz(i)o), το χωράφι του Μάρτη).

Και μια και αφανίσανε τις όμορφες "περβόλες" κάτω από το Μαρτινέγκο και βόρεια απ' τη Χανιώπορτα και ξεριζώσανε τα δένδρα που στόλιζαν το τείχος, δεν εσταμάτησαν να ξεριζώνουν οι "αρμόδιοι" της πόλης μας, μέχρι κι αυτές τις μέρες, πάντοτε εν ονόματι του ακαλαίσθητου μπετού, που απαιτεί το θάψιμο, όχι μονάχα της παράδοσης αλλά ακόμα και της λίγης φύσης που απέμεινε στην πόλη μας. (Τόσο στο χάρτη του WeldmŸller όσο και στου Coronelli πάνω από το ένα τρίτο της έκτασης του Μεγάλου Κάστρου ήταν κήποι).

Γι' αυτό ξεκίνησαν να ξεριζώνουν και τα λιγοστά δένδρα του Μουσείου, για να προσθέσουνε μπετά, ενώ υπάρχουνε οικόπεδα και έτοιμες οικοδομές σ' ολόκληρη την πόλη, για να προσφέρουν στο κοινό σε μια ευρύχωρη οικοδομή τα άφθονα ευρήματα της αρχαιότητάς μας, με την οργανωμένη λειτουργία ενός Ελληνορωμαϊκού Μουσείου, που για πολλές δεκαετίες, στερείται το Ηράκλειο.

Τα άφθονα ευρήματα αυτής της εποχής, που εκτός από τις δύο αίθουσες (την ΧΧ και την XVIII) του Αρχαιολογικού Μουσείου, είναι "ενταφιασμένα" σ' υπόγεια και αποθήκες απρόσιτα στον κόσμο, μα προσιτά στους "ειδικούς" που δεν μπορούν να καταλάβουν ότι ο χώρος των "Εφτά Μπαλτάδων" δίχως μπαλτάδες και πελέκεις είναι -φρακαρισμένος- και δεν μπορεί να εξυπηρετήσει καθόλου το "πλατύ κοινό". Εκείνο το κοινό, που δεν μπορεί να πλησιάσει, ούτε και να παρκάρει στο σημερινό Μουσείο, που ευτυχώς υπάρχει, μαζεύοντας στην πόλη μας, αμέτρητες χιλιάδες ευαίσθητων ανθρώπων, από ολόκληρο τον κόσμο.

1on.gif (2742 bytes)