OI ΘHΣAYPOI THΣ BIKEΛAIAΣ BIBΛIOΘHKHΣ

Τo Τoύρκικο Αρχείο

Οι Οθωμανοί μετά την πτώση του Χάνδακα εδραιώνουν τη δική τους εξουσία στο νησί όχι μονάχα με τα όπλα και την επιβολή του πολιτισμικού "μορφώματός" τους αλλά με την καθιέρωση της δΥ επισήμων εγγράφων νομιμότητάς τους. Έτσι για τα επόμενα 230 χρόνια, οι κατήδες στα Ιεροδικεία καταγράφουν τις πράξεις νομιμότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας συγκροτώντας το λεγόμενο "Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου". Το συγκεκριμένο αρχείο αποτελούν κατά βάση οι χειρόγραφοι κώδικες του Ιεροδικείου Ηρακλείου, γραμμένοι στην Τούρκικη γλώσσα με την παλιά αραβική γραφή. Στους κώδικες αυτούς αναφέρονται γεγονότα της ματωμένης περιόδου δυόμιση αιώνων κατά τους οποίους η Κρήτη μαρτύρησε απο το βάρβαρο κατακτητή.
Το αρχείο αυτό θα είχε πάρει το δρόμο της καταστροφής όπως τα αντίστοιχα αρχεία των Χανίων και του Ρεθύμνου, αν δεν υπήρχε ο Νικόλαος Σταυρινίδης που επί 60 ολόκληρα χρόνια ταύτισε την τύχη και τη ζωή του με αυτό.
Ο Νίκολαος Σταυρινίδης αναφέρει: "Ως εξόχως βαρυσήμαντον δύναται να κριθεί το γεγονος, ότι το αρχειακόν υλικόν της νήσου Κρήτης, το αφορών εις τους επτά αιώνας (1204-1898), καθΥ ους διετέλεσεν αυτή υπό την ενετικήν κυριαρχίαν και την τουρκικήν δεσποτείαν, διετηρήθη, εν πολλοίς, σώον και αβλαβές. Αλλά πως επετεύχθη η περισυλλογή, συγκέντρωσις και διάσωσις του πολύτιμου τούτου τουρκικού αρχειακού υλικού, του αποκειμένου εις την Βικελαίαν Βιβλιοθήκη;
Το κεντρικόν πρόσωπον, περί το οποίον στρέφεται η επισήμανσις, συγκεντρωσις και διαφύλαξις του μεγίστης αξίας αρχειακού τούτου υλικού, είναι ο προκάτοχός μου εν τω Τουρκικώ Αρχείω Ηρακλείου Γεώργιος Ι.Οικονομίδης. Ως τουρκομαθής αντελήφθη την σημασίαν του υλικού. Ούτος, προ της προσλήψεώς του εν τω Μεταφραστικώ Γραφείω Ηρακλείου (1909), είχεν εργασθεί επί το χρονικόν διάστημα εις την Υπηρεσίαν Εβκαφίων της Κρήτης, η οποία είχεν υπό την δικαιοδοσίαν και επιμέλειάν της όλα τα αφιερωθέντα εις ευαγή ιδρύματα ακίνητα. Το πρώτον μέλημα του Γ.Οικονομίδου όταν διωρίσθη Διευθυντής του Μεταφραστικού Γραφείου ήτο να ενεργήση παρά τη Κυβερνήσει και να παραλάβη δια του Εισαγγελέως τους φυλασσόμενους εν τη Υπηρεσία των Εβκαφίων 225 κώδικας του Ιεροδικείου Ηρακλείου. Αυτοί οι πολύτιμοι 225 τουρκικοί κώδικες παρέμεινον τελικώς εν Κρήτη και αποτέλεσαν τον πρώτον πυρήνα του ούτω επονομασθέντος έκτοτε Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου".
"Μετά παρέλευσιν τεσσάρων ετών" -συνεχίζει ο Ν.Σταυρινίδης- "από της καταργήσεως του μεταφραστικού Γραφείου Ηρακλείου, ο αείμνηστος μητροπολίτης Κρήτης και φιλίστωρ Τιμόθεος Βενέρης εισηγήθη εις τον τότε Δήμαρχον Ηρακλείου Μηνάν Γεωργιάδην την σύστασιν εν τω Δήμω Ηρακλείου σχετικής Υπηρεσίας. Πράγματι, αρχάς Ιανουαρίου 1937, συνεστήθη παρά τω Δήμω Ηρακλείου μεταφραστική υπηρεσία του Τμήματος των Ιστορικών Χειρογράφων της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης, εις την οποίαν ο γράφων ανέλαβε εργασίαν.
Η ούτω πως τακτοποιηθείσα μεταφραστική εργασία συνεχίσθη κανονικώς και επιτυχώς μέχρι του 1941, ότε, με την πτώσιν των Γερμανών αλεξιπτωτιστών, τας επακολουθησάσας επιχειρήσεις και τον απηνή βομβαρδισμόν της πόλεως, ηναγκάσθην να απομακρυνθώ εκ ταύτης επί μικρόν χρονικόν διάστημα, όπως και οι λοιποί κάτοικοι. Επιστρέψας εις την πόλιν μετΥ ολίγας ημέρας, είδον μετΥ εκπλήξεως, ομού μετά του Εφόρου της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης Στεργίου Σπανάκη, ότι ολόκληρος ο όγκος των κωδικών και λοιπών εγγράφων του Αρχείου είχεν απορριφθή επί του δρόμου και ευρίσκετο ούτως εις την διάθεσιν του πρώτου τυχόντος. Απετάθημεν αμέσως αμφότεροι εις τον τότε υπό των Γερμανών διορισθέντα Δήμαρχον Ηρακλείου, όστις αλλόφρων μας εξεδίωξεν εκ του γραφείου του, λέγων ότι "η ανθρωπότης δεν έχει πλέον ανάγκην αρχείων και ιστορίας,διότι τώρα αρχίζει νέα ιστορική περίοδος!" Εφροντίσαμεν τότε, ο Στέργιος Σπανάκης και ο γράφων, δια των ώμων ημών, να μεταφέρομεν άπαν το υλικό τούτο εις τι παρακείμενον υπόγειον και εκείθεν εις το ισόγειον της Βικελαίας Βιβλιοθήκης.
Επειδή θα υπάρχουν οι διαπορούντες πώς είναι δυνατόν να περιλαμβάνουν οι Κώδικες των Ιεροδικών υλικόν αναφερόμενον εις την ιστορίαν του τόπου, οφείλω να υπομνήσω, ότι οι Ιεροδίκαι επί Τουρκοκρατίας ήσαν οι απόλυτοι εκτελεσταί του Ιερού Νόμου, συγκέντρωνον την εκτελεστικήν εξουσίαν και εξέδιδον δικαστικάς αποφάσεις επί υποθέσεων ποινικού δικαίου, εμπραγμάτου, κληρονομικού και πάσης άλλης δικαστικής υποθέσεως, αναφυόμενης μεταξύ ατόμων της περιφέρειάς των. Ο Ιεροδίκης παρεκάθητο εις το Διβάνιον (Συμβούλιον) της Διοικήσεως, εζητείτο η γνώμη του υπό του Πασά (Διοικητού) της περιφερείας επί ωρισμένων υποθέσεων, την οποίαν εγγράφως διετύπωνεν ούτος, καταχωρίζων ταύτην εις τον Κώδικα του Ιεροδικείου. Επίσης ηδύνατο να αναφέρηται απευθείας προς την Κυβέρνησιν επί ωρισμένων ζητημάτων της περιφερείας, να προκαλή σουλτανικάς διαταγάς διακανονιστικάς κ.λ.π. Το Ιεροδικείον εθεωρείτο πανίσχυρος Υπηρεσία. Πλην τούτου, όπερ και το σπουδαιότερον, ουδεμία σουλτανική διαταγή (Φερμάνιον) ή έγγραφος διαταγή του Πασά ή άλλη τις διαταγή οθενδήποτε εκδιδομένη, ηδύνατο να αποκτήση κύρος και νομιμότητα, αν δεν ελάμβανε γνώσιν αυτής ο Ιεροδίκης και αν δεν παρεπέμπετο αύτη και κατεχωρίζετο εις το βιβλίον του Ιεροδικείου, το οποιον βιβλίον εθεωρείτο ιερόν. Εις πολλά σουλτανικά φερμάνια εγένετο ιδιαιτέρα μνεία, όπως καταχωρισθεί τούτο εις το βιβλίον του Ιεροδικείου.
Εκ των 225 κωδίκων του Ιεροδικείου Ηρακλείου, οι υπάρχοντες σήμερον εν τη Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, ανέρχονται μόνον εις 166 τόμους. Τούτο οφείλεται εις το γεγονός, ότι ο Γ.Οικονομίδης, άμα τη παραλαβή των κωδίκων από το Εβκάφιον, επειδή, ως φαίνεται, τα καλύμματα τούτων ήσαν εφθαρμένα και προς καλυτέραν συντήρησιν των κωδίκων, προέβη εις την εκ νέου βιβλοδέτησίν των δια νέων συγχρόνων καλυμμάτων και επιπλέον εις την σύντμησιν του αριθμού των τόμων προς εξοικονόμησιν χρημάτων εκ της δαπάνης της βιβλιοδεσίας.
Ούτω, οι 225 κώδικες περιορίσθην εις 162. Οτι ο τοιούτος περιορισμός του αριθμού των τόμων προήλθεν εκ της συμπτύξεως τούτων αποδεικνύεται πλήρως, διότι δεν ετηρήθη εκ μέρους του Γ.Οικονομίδου, κατά την βιβλιοδέτησιν, η δέουσα προσοχή, ώστε να μη αναμιχθώσι μεταξύ των έγγραφα διαφόρων κατά πολύ χρονολογιών. Ας σημειωθή ενταύθα, ότι οι κώδικες του Ιεροδικείου Ηρακλείου είναι, κατά το πλείστον, πολυσέλιδοι αριθμούντες από 150 έως 485 σελίδες, μήκους 40 και πλάτους 15 εκ., γεγραμμένοι εις την Τουρκικής γραφήν επί χονδρού στιλπνού τουρκικού χάρτου, καλώς διατηρημένου.
Δεν περιορίζονται όμως τα έγγραφα ταύτα εις γεγονότα μόνον του Τμήματος του Χάνδακος, αλλά και εις ζητήματα της κεντρικής και δυτικής Κρήτης, μη παραλειπομένων και άλλων θεμάτων, αφορώντων είτε εις εκκλησιαστικά ζητήματα της Ανατολικής Κρήτης, είτε εις άλλα γενικής φύσεως. Και πλείστα άλλα θέματα, μεγίστης ιστορικής σημασίας, παρελαύνουν δια των κωδίκων του Ιεροδικείου Ηρακλείου. Τοιαύτα είναι π.χ. η παράδοσις της νήσου Γραμπούσας και η υπόθεσις των ανδρών της φρουράς της, η παράδοσις της Σούδας και της Σπιναλόγκας, το θέμα της εφαρμογής του θεσμού των αρματωλών εν Κρήτη, η καρατόμησις δύο πασάδων της Κρήτης και τα πρακτικά της δίκης αυτών, η απόβασις του ενετού ναυάρχου Μοτσενίγκου εις την Κρήτη, η διένεξις των Σφακιανών μετά των Τουρκικών Αρχών, η επανάστασις του Δασκαλογιάννη (1770), η δημιουργηθείσα εν Κρήτη συν τη παρόδω του χρόνου παμφάγος τάξις των αγάδων και ο στραγγαλισμός αυτών, ο μακάβριος "Κώδιξ των Θυσιών", συνταχθείς κατά το 1828, εις ον αναφέρονται ονομαστικώς οι κατά την Ελληνικήν Επανάστασιν του 1821, φονευθέντες και αιχμαλωτισθέντες κατά χωρία Χριστιανοί κ.α.".
Εκτός απο τους κώδικες του Ιεροδικείου στο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου συγκαταλέγονται: α) τα κατάστιχα του κτηματολογίου δηλαδή τα βιβλία περιέχουν σχεδόν τα πάντα σχετικά με τα Βουκαφικά ακίνητα της Ανατολικής Κρήτης, β) τα αρχεία τριών Τούρκων συμβολαιογράφων (των Χασάν Χουλκί Αλή Εφεντάκη, Εδεχεμ Σερίφ Εφεντάκη και Ιμπραήμ Ρεζμί Τζαμπαζάκη), γ) ο κώδιξ αφιερωτηρίων, δ) τα ογκώδη βιβλία με τις μεταφράσεις του μεταφραστικού γραφείου, ε) πολλά βιβλία της Ορφανικής Τραπέζης Ηρακλείου και τέλος οι φάκελοι με το αρχείο του Νικολάου Σ.Σταυρινίδη.

ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΗΣ ΔΗΜΟΓΕΡΟΝΤΙΑΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ
Ο θεσμός των Δημογεροντιών λειτούργησε στα τελευταία 40 χρόνια της Τουρκικής κυριαρχίας απο το 1858 έως το 1900. Πρόκειται για ένα μόρφωμα κοινοτικής αυτοδιοίκησης στο πλαίσιο των προνομίων που παρείχαν οι Οθωμανοί στους Χριστιανικούς κυρίως πληθυσμούς επί τω τέλει της αποφυγής της έξαρσης των Εθνικών επαναστατικών αγώνων.
Ο δημογεροντιακός θεσμός αναγνωρίσθηκε επίσημα το 1858 οπότε συστήθηκαν στις έδρες των 3 τμημάτων δηλαδή στα Χανιά, το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο, οι χριστιανικές και μουσουλμανικές κεντρικές δημογεροντίες με εκπροσώπους των πόλεων και των επαρχιών. Οι χριστιανικές δημογεροντίες συγκροτήθηκαν απο επτά μέλη στις πρώτες δύο και από 6 μέλη στην τρίτη. Το ένα από τα μέλη αυτά ήταν κληρικός και επιλεγόταν απο τον επίσκοπο της έδρας της δημογεροντίας, ο οποίος ήταν και πρόεδρός της.
Τα υπόλοιπα μέλη αναδεικνύονταν απο εκλεκτορικά σώματα των πόλεων και των επαρχιών.
Η ενασχόληση των δημογεροντιών επικεντρωνόταν στην επίλυση προβλημάτων οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου καθώς και στην επιστασία κοινοφελών καταστημάτων, νοσοκομείων κ.ά. Οι δημογεροντίες παρενέβαιναν και στη διαχείρηση των ορφανικών περιουσιών. Στο αρχείο Δημογεροντίας Ηρακλείου απεικονίζεται ακριβώς το σύνολο αυτών των δραστηριοτήτων και η βήμα προς βήμα εξέλιξή τους απο το 1858 έως το 1900 περίπου.