Αναζήτηση εξωγήινων πολιτισμών με το πρόγραμμα SETI
 

Του Βασίλη Χατζηγιάννη*

O Γαλαξίας μας είναι ένας από τα 100 δισεκατομμύρια Γαλαξίες που υπάρχουν στο Σύμπαν και που μπορούμε να τους παρατηρήσομε. Ο Ήλιος μας είναι ένα από τα 300 δισεκατομμύρια άστρα που ανήκουν στο Γαλαξία μας. Αστρονόμοι και αστροφυσικοί πιστοποιούν ότι ο Ήλιος μας και ο Γαλαξίας μας είναι αντικείμενα συνηθισμένα και δεν είναι διαφορετικά από τους άλλους Γαλαξίες και τα άλλα άστρα του Σύμπαντος.

Τα τελευταία χρόνια, η εξέλιξη των ερευνών απέδειξε ακόμη ότι οι πλανήτες δεν είναι μια σπάνια εξαίρεση, αλλά είναι ένα φυσικό κομμάτι της όλης διαδικασίας σχηματισμού των άστρων. Έτσι, έχει εκτιμηθεί ότι, το πλήθος των πλανητών μπορεί να είναι τουλάχιστον ένα δισεκατομμύριο στο δικό μας Γαλαξία. Βιολογικά πειράματα που έγιναν εφαρμόζοντας φυσικές πηγές ενέργειας, όπως ο ηλεκτρισμός και η θερμότητα, σε συνθήκες που αποτελούσαν την αρχέγονη ατμόσφαιρα της Γης, δημιούργησαν άθελά τους, και τυχαία όπως συμβαίνει συχνά σε μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις, ακτίνες Χ κ.λ.π , τα θεμελιώδη οργανικά συνθετικά στοιχεία που αποτελούν τη χημεία της ζωής. Οι ραδιοαστρονόμοι ανακάλυψαν ότι τα μόρια και τα άτομα που αποτελούν τη βάση της ζωής, όπως το υδρογόνο, το άζωτο, το οξυγόνο, ο άνθρακας, το πυρίτιο και ο φώσφορος, υπάρχουν σε μεγάλες ποσότητες ακόμη και στα βάθη του διαστρικού διαστήματος. Οι Γεωλόγοι απέδειξαν ότι η Γη παρέμεινε χωρίς ζωή, μόνο για ένα μικρό κομμάτι της ηλικίας της, και ότι οι πρώτοι μονοκυταρικοί οργανισμοί αναπτύχθηκαν αμέσως μετά το σχηματισμό του πλανήτη μας. Ως συνισταμένη των παραπάνω θεωριών, μπορούμε να πούμε, να ελπίζομε, ότι η απλή εκείνη ζωή εξελίχθηκε σε προηγμένο τεχνολογικά πολιτισμό και θα δούμε παρακάτω με τι τρόπο το πρόγραμμα SETI τον αναζητά. Που και πως λοιπόν θα αναζητήσομε την απόδειξη ύπαρξης άλλων ζωντανών υπάρξεων μέσα στο αχανές σύμπαν ;

Ένας άμεσος τρόπος για την αναζήτηση ύπαρξης νοήμονος ζωής στα περίχωρα του ηλιακού μας συστήματος, είναι η αναζήτηση κάποιου τεχνητού ραδιοσήματος που να προέρχεται από το διαστρικό χώρο. Αυτό είναι το πλέον αποτελεσματικό αλλά και γρήγορο μέσο επικοινωνίας που μέχρι σήμερα έχουμε στη διάθεσή μας .Όπως ξέρουμε, τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα των πιο υψηλών συχνοτήτων που έχουν εκπεμφθεί από τη Γη, εξαπλώνονται με τη ταχύτητα του φωτός ( 300.000.000 m/sec ) γύρω από τον πλανήτη μας. Αλλά και εμείς οι Γήινοι, άνθρωποι, εκπέμπουμε αθέλητες ηλεκτρομαγνητικές ακτινοβολίες. Υπολογίζοντας ότι οι τεχνητές εκπομπές έχουν αρχίσει εδώ και 60 περίπου χρόνια πριν, τα ραδιοσήματα αυτά radar και TV καλύπτουν μια σφαίρα γύρω από τον πλανήτη μας διαμέτρου περίπου 100 ετών φωτός. Αυτό σημαίνει ότι αν ένας εξωγήινος πολιτισμός, κάτοχος της ίδιας τεχνολογίας και που βρίσκεται σε μια απόσταση από τον πλανήτη μας μικρότερη των 100 ετών φωτός, προσανατολίζοντας μια κεραία προς τη Γη και συντονίζοντας το δέκτη του στη σωστή συχνότητα, θα μπορούσε να δεχθεί τις εκπομπές μας. Όλα αυτά παραμένουν αληθινά εφόσον ο ηλεκτρικός θόρυβος που προέρχεται από τον ουράνιο θόλο του σύμπαντος δεν υπερβαίνει την ισχύ του σήματος που θα συλλαμβάνεται. Το πρόγραμμα αυτό βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και μετέχουν εκατοντάδες χιλιάδες ερευνητές από όλο τον κόσμο, μέσο internet ελπίζοντας με τους υπολογιστές τους να συλλάβουν και να επεξεργαστούν το πολυπόθητο σήμα προερχόμενο κάπου από το διάστημα. Η ιστορία της αναζήτησης ξεκινά το 1959 όταν μια ομάδα Αμερικανών αστρονόμων και ραδιοαστρονόμων με το πρόγραμμα ΟΖΜΑ, ξεκίνησε την αναζήτηση ζωής στο σύμπαν συλλέγοντας ραδιοσήματα από το διάστημα ελπίζοντας ότι θα προερχόταν από κάποιον εξωγήινο πολιτισμό.

Η αναζήτηση αυτή δεν έδωσε κάποιο αποτέλεσμα, αλλά η ιδέα δεν εγκαταλείφθηκε. Πράγματι, από τις 12 Οκτωβρίου του 1992, μια εκατοντάδα ραδιοτηλεσκόπιων προσφέρουν τις υπηρεσίες των στην αναζήτηση έξυπνων μορφών ζωής με το περίφημο πρόγραμμα SETI, εξερευνώντας χίλια περίπου άστρα που δεν διαφέρουν κατά πολύ από τον δικό μας Ήλιο, σε μια ακτίνα 100 ετών φωτός από μας. Διατυπώθηκε επίσης η υπόθεση ότι στο διάστημα υπάρχουν πρωτόγονες μορφές ζωής που περιμένουν μονάχα να εδραιωθούν σε κάποιο πλανήτη. Είναι πράγματι βέβαιο ότι στα διάχυτα νεφελώματα, μαζί με το υδρογόνο, υπάρχουν πολλά οργανικά μόρια που είναι απαραίτητα και έχουν θεμελιώδη σημασία για την οικοδόμηση της ζωής, αλλά η πυκνότητα των νεφελωμάτων είναι πολύ μικρή για να αποτελέσει την αρχή σε ζωντανές μορφές. Τα μόρια αυτά είναι πολύ όμοια με εκείνα που παρατηρήθηκαν στους κομήτες, δηλαδή μέσα στο ηλιακό σύστημα. Μπορούμε επομένως να δεχθούμε, θεωρητικά, ότι η ζωή μπορεί να δημιουργηθεί σε οποιοδήποτε σημείο του Γαλαξία.

Τα βασικά μόρια του δικού μας οργανικού κόσμου είναι λοιπόν αρκετά διάχυτα στο Σύμπαν και δημιουργούνται στις ίδιες ζώνες όπου γεννούνται τα άστρα. Το γεγονός αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε ότι αφορά τη διατήρησή των. Πράγματι, αν ήταν απομονωμένα, θα τα κατέστρεφαν πολύ γρήγορα οι ακτίνες Χ και οι κοσμική ακτινοβολία που υπάρχει παντού στο διάστημα.

Αντίθετα, μέσα στα νεφελώματα, μπορούν να αναμιχθούν με κόκκους σκόνης και να περιβληθούν απ' αυτήν και έτσι να προστατευθούν.

Για την ανάπτυξη της ζωής, πάντως, θα πρέπει να υπάρχουν άλλοι πλανήτες όμοιοι με τη Γη, για τους οποίους είναι αναγκαίο να ισχύουν απολύτως απαραβίαστες προϋποθέσεις προκειμένου να είναι κατάλληλοι να φιλοξενήσουν τη ζωή και να της επιτρέψουν να αναπτυχθεί σε κάθε της μορφή. Η ενέργεια που εκπέμπει το άστρο γύρω από το οποίο περιστρέφεται ο πλανήτης, π.χ δεν πρέπει να είναι πολύ έντονη, η ζωή τότε καταστρέφεται, ενώ αν είναι πολύ ασθενής θα είναι αδύναμη για να τροφοδοτεί τις ζωτικές λειτουργίες. Ο πλανήτης πρέπει να έχει ακόμη μια ατμόσφαιρα που να μην επιτρέπει απότομες μεταβολές της θερμοκρασίας τόσο κατά τη μετάβαση από την ημέρα στη νύκτα όσο και από την μια εποχή στην άλλη.

Για να ξέρομε δε πόσες μορφές ζωής με νοημοσύνη και πόσες κοινωνίες με τεχνολογικό πολιτισμό θα μπορούσαν να υπάρχουν στο Γαλαξία, πρέπει να πολλαπλασιάσομε το αποτέλεσμα, που μας δίνει μια εντελώς θεωρητική εξίσωση που έχει επινοηθεί , επί τη διάρκεια ενός τεχνολογικού πολιτισμού. Από εδώ και πέρα αρχίζουμε αληθινά να ταξιδεύομε στο σκοτάδι. Μπορούμε μόνο να αναφερθούμε σε ότι συνέβη στη Γη, αλλά δεν είναι αρκετό. Για την ώρα, πάνω σ' αυτή τη λογική, ξέρουμε μόνο ότι από τη στιγμή που εδραιώθηκε μια μορφή ζωής με ικανοποιητική νοημοσύνη, η τεχνολογική της ανάπτυξη είναι ταχύτατη, και με την πραγματοποίησή της, προσφέρει στον πολιτισμό που την δημιούργησε ισχυρά μέσα καταστροφής. Μπορούμε να εκτιμήσομε ότι ένας πολιτισμός που δεν είναι ικανός να ελέγξει την τεχνολογία του μπορεί να αναπτυχθεί και να αυτοκαταστραφεί σε μια χρονική περίοδο της τάξεως των 100 χρόνων. Εντελώς θεωρητικά υπολογίζεται ότι, κάθε χρόνο, η ζωή ξεπετιέται σε 7 πλανήτες στον Γαλαξία και σε 70 δισεκατομμύρια ουράνια σώματα στο Σύμπαν. Επομένως όταν η ζωή τελειώσει την ύπαρξή της στη Γη ( κάποτε αυτό θα συμβεί ), θα υπάρχουν πλανήτες στους οποίους θα αρχίζει να γεννιέται και πλανήτες στους οποίους είναι ήδη ανεπτυγμένη, γιατί δημιουργήθηκε πρωτύτερα, έστω και σε μια μετέπειτα εποχή εκείνης κατά την οποία γεννήθηκε στη Γη. Η ζωή στη Γη κάποτε θα σταματήσει να υπάρχει, αν ο άνθρωπος δεν αυτοκαταστραφεί πρωτύτερα. Πάντως, έτσι ή αλλιώς, η ζωή θα εξαφανισθεί από τη Γη όταν ο Ήλιος, βγαίνοντας από την κύρια ακολουθία, θα μετασχηματιστεί σε ένα Κόκκινο Γίγαντα και θα ζεστάνει " λίγο παραπάνω " τη Γη καταστρέφοντας κάθε μορφή ζωής.

Στον πλανήτη μας οι πρώτες μορφές ζωής αναπτύχθηκαν μέσα στην ουσία εκείνη που, εντελώς αυθαίρετα, οι "ειδικοί" ονομάζουν " αρχέγονη σούπα " και πολύ αργότερα μερικοί οργανισμοί εξελίχθηκαν και βρέθηκαν στην στεριά. Η καταλληλότερη διαδικασία για την αναζήτηση της ζωής σε άλλους πλανήτες είναι να την αναζητήσουμε μέσα στα υγρά στρώματα που μπορεί να τους περιβάλλουν. Με την τεχνολογία που υπάρχει όμως δεν διαθέτουμε συσκευές που αφού προσεδαφιστούν στον υποψήφιο πλανήτη να μπορούν να βυθισθούν σε κάποιο υγρό, που μπορεί να είναι διαφορετικό από το νερό, ώστε να το εξερευνήσουν αλλά και να στείλουν στη Γη τα στοιχεία της έρευνας αυτής.

Ένα υποβρύχιο στη θάλασσα ενός δορυφόρου του Δία.

Η NASA κάνει προσπάθειες για την ανακάλυψη ζωής, αν υπάρχει, στον ωκεανό που βρίσκεται κάτω από το παγωμένο περίβλημα της Ευρώπης, δορυφόρου του Δία. Κατά το πρόγραμμα αυτό προβλέπεται η αποστολή ενός μίνι υποβρυχίου στον δορυφόρο αυτό του Δία που απέχει από τη Γη 650 εκατομμύρια χιλιόμετρα. Το υποβρύχιο αυτό έχει κατασκευαστεί από τον ίδιο μηχανικό που βρήκε τον Τιτανικό. Η ασυνήθιστη παρουσία ενός παγωμένου περιβλήματος και οι ηφαιστειογενείς δραστηριότητες δείχνουν ότι κάτω από τον πάγο υπάρχει νερό σε υγρή κατάσταση. Η ευκαιρία είναι μοναδική γιατί πρόκειται για μια αληθινή εξωγήινη θάλασσα που βρίσκεται, από τη Γη σε μια "λογική" απόσταση. Όπου υπάρχει νερό μπορεί να υπάρχει και ζωή. Απομένει όμως να λυθεί ένα μικρό πρόβλημα : δηλαδή με τι τρόπο να εξερευνήσεις ένα ωκεανό που σκεπάζεται από πάγο και που βρίσκεται σε απόσταση 650.000.000 χιλιόμετρα από τη Γη; Ενώ οι άνθρωποι της NASA έσπαγαν τα κεφάλια τους για τη λύση αυτού του προβλήματος, μια αναλαμπή ελπίδας τους την προσέφερε ο Τιτανικός και ειδικότερα ο τρόπος με τον οποίο βρέθηκε το ναυάγιό του. Η λύση του προβλήματος της Ευρώπης μπορούσε να είναι το μικρό "Remus", ένα μικρό υποβρύχιο που σχεδίασε ο Chris von Alt, μηχανολόγος μηχανικός εξειδικευμένος στη ρομποτική.

Το πρόγραμμα προβλέπει την αποστολή, περίπου το 2005, στον δορυφόρο αυτό του Δία ενός ρομπότ που θα χαρτογραφήσει την επιφάνεια του δορυφόρου. Αμέσως μετά θα αποσταλεί ένα άλλο ρομπότ που θα προσεδαφιστεί στον πάγο της Ευρώπης για να κάνει τις πρώτες αναλύσεις. Στη συνέχεια θα αποσταλεί ένα τρίτο ρομπότ, το " cryo bot " εφοδιασμένο με ραδιενεργό σύστημα που θα λειώσει το παχύ στρώμα πάγου για να γλιστρήσει μέσα στο νερό όπου θα απελευθερώσει το μίνι υποβρύχιο μήκους ενός μέτρου και βάρους 30 κιλών με το όνομα "hydro-bot" που θα αναζητήσει, αν υπάρχουν, σημάδια υποβρύχιας ζωής. Οι δυσκολίες είναι πολλές. Όπως λέγαμε παραπάνω, μεταξύ Γης και Ευρώπης μεσολαβούν 650.000.000 χιλιόμετρα που σημαίνει ότι ένα ραδιοφωνικό σήμα, με την ταχύτητα του φωτός, θα χρειαστεί 35 με 50 λεπτά της ώρας για να διανύσει αυτή την απόσταση και το ίδιο για να επιστρέψει. Επομένως το "hydro-bot" πρέπει να είναι αυτόνομο κατά 90% . Αξίζει να λάβουμε υπόψη ότι στη περίπτωση του Rover, που περπάτησε στον Άρη και έπαιρνε εντολές από τη Γη, το χάσμα για την εκτέλεση των εντολών ήταν λίγα μόνο λεπτά.

Σε αντίθεση λοιπόν με το Rover, το hydro-bot πρέπει να είναι ικανό να ξεπερνά από μόνο του τυχόν προβλήματα όπως η παρουσία εμποδίων, παγόβουνων, κοιλοτήτων, κ.λ.π. Ένα ακόμη πρόβλημα που πρέπει να λυθεί είναι ο τρόπος με τον οποίο θα παρέχεται στο μίνι υποβρύχιο η απαιτούμενη για τη λειτουργία του ενέργεια, και αν είναι απαραίτητο να συνδέεται με ομφάλιο λώρο με το μητρικό cryo-bot.

Τα πειράματα προχωρούν και οι πρώτες δοκιμές θα γίνουν σε μια απόμακρη ακτή της Γροιλανδίας. Η NASA έχει αναλάβει μια διεθνή επιχείρηση που μπορεί να θεωρηθεί η πρόβα τζενεράλε αυτού του προγράμματος και που αφορά την διάτρηση 6,5 χιλιομέτρων παγωμένου φλοιού στην Ανταρκτική για να φθάσει σε μια παγωμένη λίμνη που είναι απομονωμένη για 1 εκατομμύριο χρόνια και που, όπως και στην Ευρώπη ( δορυφόρου του Δία), μπορεί να κρύβει μορφές ζωής άγνωστες μέχρι τώρα.

Περιμένουμε την μοιραία εκείνη στιγμή που το μικρούτσικο υποβρύχιο θα ανάψει τα φώτα του για να φωτίσει τον πρώτο εξωγήινο ωκεανό που ποτέ μέχρι τώρα δεν τον έχει επισκεφτεί ο άνθρωπος.

Κατά τους βιολόγους, ο άνθρωπος προέρχεται από τη θάλασσα, θα ήταν λοιπόν σωστό η πρώτη εξωγήινη ζωντανή ύπαρξη που θα συναντούσε το hydro bot να ήταν ένα μικρούτσικο, καταπληκτικό ψαράκι της Ευρώπης.

* Ο Βασίλης Χατζηγιάννης είναι καθηγητής Μηχανικής Ρευστών και Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας του ΑΤΕΙ Κρήτης