O πνευματικός φάρος της Κρήτης

ETAIPIA KPHTIKΩN IΣTOPIKΩN MEΛETΩN




Στον απολογισμό του πλούσιου έργου της τριετίας 2000-2002, προχώρησε η εταιρία Kρητικών Iστορικών Mελετών, που πραγματοποίησε τη γενική της συνέλευση εκλέγοντας, παράλληλα, νέα διοίκηση.

Το έργο της Εταιρίας έχει δυο κύρια χαρακτηριστικά: Τη συνέχεια, μέσα στο πνεύμα που καθόρισε τη δραστηριότητα της Εταιρίας από την ίδρυσή της, με σταθερή επιδίωξη την εμβάθυνση και την ποιοτική βελτίωση ώστε η Ε.Κ.Ι.Μ. να διατηρήσει τον πρωτοποριακό της ρόλο στα πνευματικά πράγματα του τόπου.

Και την δημιουργία των προϋποθέσεων, υλικών και θεσμικών, για τη μεγέθυνση της προσφοράς της Εταιρίας, ώστε, χωρίς να αλλοιωθεί η εθελοντική της βάση, να καταστεί ο πυρήνας ενός εκτεταμένου ανθρώπινου δικτύου παραγωγής πολιτιστικού έργου.

Τον Δεκέμβριο του παρελθόντος έτους η Ε.Κ.Ι.Μ. απώλεσε την Στέλλα Παπαδάκη-Όκλαντ, ένα από τα σημαντικότερα στελέχη της, Αντιπρόεδρο του Διοικητικού Συμβουλίου της.

Η Στέλλα Παπαδάκη-Όκλαντ, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κρήτης, συνέβαλε τα μέγιστα τόσο στην οργάνωση των δυο τελευταίων Διεθνών Κρητολογικών Συνεδρίων, όσο και στην επανέκθεση του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης.

Ιδιαίτερα η κοπιώδης επανέκθεση της Γλυπτοθήκης του Μουσείου φέρει τη σφραγίδα της δικής της φροντίδας, της επιστημονικής της γνώσης αλλά και της αισθητικής της ευαισθησίας.

Για να τιμήσει τη μνήμη της το Διοικητικό Συμβούλιο της Εταιρίας αποφάσισε να δώσει το όνομά της στην Αίθουσα της Δεύτερης Βυζαντινής Περιόδου της Γλυπτοθήκης.

Ο απολογισμός του έργου της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών κατά τα έτη 2000, 2001 και 2002 έχει ως εξής:

1. Δραστηριότητα των Μουσείων

1.1. Ιστορικό Μουσείο Κρήτης

1.1.1. Αναμόρφωση των Εκθέσεων του Μουσείου

Όπως ενθυμούνται οι Εταίροι, το έτος 1995 εγκαινιάστηκαν η Αίθουσα Ανδρέα Γ. Καλοκαιρινού, όπου εκτίθεται το μεγάλο ομοίωμα του Ενετικού Χάνδακα, η Αίθουσα των Κεραμεικών και η νέα Βόρεια Είσοδος του Ιστορικού Μουσείου.

Τον επόμενο χρόνο το Δ.Σ. της Εταιρίας ενέκρινε το γενικό σχέδιο της συνολικής επανέκθεσης του υπολοίπου Μουσείου, το οποίο εκπόνησε ο Γραμματέας της Εταιρίας, διευθύνων αμισθί το Ιστορικό Μουσείο κ. Αλέξης Καλοκαιρινός.

Σε εκτέλεση του σχεδίου πραγματοποιήθηκε η επανέκθεση της Γλυπτοθήκης και της Λαογραφικής Συλλογής και απομένει η επανέκθεση της Νομισματικής Συλλογής, των Συλλογών Κινητών Αντικειμένων της Βυζαντινής Περιόδου και της Ενετοκρατίας, και των Ιστορικών Συλλογών, καθώς και η διαμόρφωση χώρων περιοδικών εκθέσεων και σεμιναρίων. Ο προγραμματισμός και η πρόοδος του σχετικού έργου, το οποίο συντονίζει ο Διευθύνων το Μουσείο, εκτίθενται αμέσως παρακάτω, ως δεύτερη και τρίτη φάση της επανέκθεσης του Μουσείου.

1.1.1.1. Δεύτερη Φάση: Γλυπτοθήκη και Λαογραφική Συλλογή.

Το κύριο έργο της επανέκθεσης της Γλυπτοθήκης του Μουσείου πραγματοποιήθηκε κατά την τριετία 1997-1999.

Στην απολογιζόμενη τριετία συμπληρώθηκαν τα επιτοίχια υπομνήματα με μεγάλου μεγέθους φωτογραφίες και εγκατεστάθη ο ειδικός φωτισμός της έκθεσης.

Επίσης σχεδιάστηκαν επιστημονικά και τεχνικά τα ηλεκτρονικά βοηθήματα, των οποίων η εγκατάσταση θα ολοκληρωθεί τον Ιούλιο του τρέχοντος έτους, και παρήχθη το σχετικό υλικό.

Σ’ αυτό περιλαμβάνεται ένα ντοκυμαντέρ μικρού μήκους με τίτλο «Εγκλωβισμένα Μνημεία» (ενετικές εκκλησίες του Χάνδακα) το οποίο θα προβάλλεται στην αίθουσα των Ενετικών Γλυπτών, σύστημα προβολής διαφανειών (στον διάδρομο των παλαιοχριστιανικών) και σύστημα ηχητικής επενδύσης (στην αίθουσα του Αγ. Τίτου της Γόρτυνος).

Πραγματοποιήθηκε επίσης η εξ αρχής επανέκθεση της Λαογραφικής Συλλογής.

Το επιστημονικό βάρος του έργου επωμίσθηκε αμισθί η ανθρωπολόγος δρ. Ελένη Τσενόγλου, συνεπικουρούμενη από τη δόκιμη επιμελήτρια της Συλλογής κα. Αγγελική Μπαλτατζή με τη μουσειολογική συνδρομή της κας Τακουής Βακιρτζιάν.

Ο μουσειογραφικός σχεδιασμός και η κατασκευαστική επίβλεψη έγιναν από τον μουσειογράφο κ. Σταμάτη Ζάννο. Η νέα έκθεση εκκινεί από μια οπτικοποιημένη παράθεση βασικών γεωγραφικών και πληθυσμικών δεδομένων και στη συνέχεια διαρθρώνεται σε δυο μεγάλους κύκλους, που περιλαμβάνουν το χρόνο του μόχθου των γυναικών και των ανδρών και τον χρόνο της γιορτής. Στον πρώτο κύκλο εντάσσονται με θεματικές προθήκες η ελαιοκαλλιέργεια, η αμπελουργία, η σιτοκαλλιέργεια, η κτηνοτροφία, η κεντητική, η δαντελοπλεκτική, η βαφική των ινών και η υφαντική. Στον δεύτερο κύκλο εντάσσονται η γέννηση και η βάφτιση, το παιδικό παιχνίδι, ο γάμος και το γλέντι του. Οι ελεύθεροι από προθήκες τοίχοι επενδύθηκαν πλήρως με μεγεθυμένες φωτογραφίες εποχής, σχετικές με τα θέματα των αιθουσών. Το μονόχωρο κρητικό καμαρόσπιτο της αρχικής έκθεσης διατηρήθηκε με διακριτικές βελτιώσεις. Το αποτέλεσμα της εργασίας αυτής, που συγχρηματοδοτήθηκε από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα INTERREG II, είναι, κατά κοινή εκτίμηση, μια από τις πλέον σύγχρονες εθνογραφικές μόνιμες εκθέσεις στην Ελλάδα. Η έκθεση παρεδόθη και είναι επισκέψιμη από τον Νοέμβριο του 2002. Απομένει μόνο η εγκατάσταση, εντός του Ιουλίου 2003, ενός συστήματος προβολής διαφανειών και ενός συστήματος εκπομπής ήχου στην προθήκη των μουσικών οργάνων.

1.1.1.2. Τρίτη Φάση: Επανέκθεση των υπολοίπων Συλλογών

Στις αρχές του έτους 2002 επικαιροποιήθηκε το πρόγραμμα της τρίτης και τελευταίας φάσης της επανέκθεσης του Ιστορικού Μουσείου. Εκπονήθηκε χρονοδιάγραμμα ταχείας εκτέλεσης και προσεγγιστικός προϋπολογισμός, ύψους 550.000 ευρώ (188.500.000 δραχμών).

Το σχέδιο ετέθη υπ’ όψιν του Υπουργείου Πολιτισμού και ζητήθηκε η συγχρηματοδότησή του. Τον Ιανουάριο του 2003, κατά την επίσκεψή της στο Ιστορικό Μουσείο, η Γενική Γραμματέας του Υπουργείου κα. Λίνα Μενδώνη ανακοίνωσε την αποδοχή του σχεδίου το οποίο έχει ως χρονικό ορίζοντα ολοκλήρωσης το τέλος του τρέχοντος έτους. Η Εταιρία προσδοκά να εορτάσει τα πενήντα χρόνια από την ίδρυση του Ιστορικού Μουσείου (1953-2003) με τα εγκαίνια των νέων εκθέσεων.

Για την πραγματοποίηση του έργου αυτού έχουν συγκροτηθεί ομάδες εργασίας επιστημόνων και τεχνικών. Ο μουσειογραφικός σχεδιασμός ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα μουσειογράφο κ. Γιώργο Ψωμαδάκη, δημιουργό μεταξύ άλλων των Ελληνικών περιπτέρων στην έκθεση βιβλίου της Φρανκφούρτης (2002) και του «Αθήνα 2004» στο Σωλτ Λέικ Σίτυ.

Πρώτη προς εκπανέκθεση είναι η Νομισματική Συλλογή την οποία επιμελείται επιστημονικώς ο αρχαιολόγος νομισματολόγος κ. Κλεάνθης Σιδηρόπουλος. Ακολουθεί η Συλλογή των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Εικόνων και των Κινητών αντικειμένων της Δεύτερης Βυζαντινής Περιόδου και της Ενετοκρατίας την οποία επιμελείται επιστημονικώς η αρχαιολόγος κα. Ειρήνη Γιαννούλια.

Για τις Ιστορικές Συλλογές, η κα. Λένα Τζεδάκη και ο προϊστάμενος των Γενικών Αρχείων του Κράτους Ν. Ηρακλείου κ. Μανόλης Δρακάκης προσφέρουν εθελοντικώς την επιστημονική τους συνδρομή. Παραλλήλως εκπονούνται τεχνικές μελέτες για τον κλιματισμό, την ασφάλεια και την προσβασιμότητα των νέων εκθέσεων.

1.1.1.3. Τρίτη Φάση: Συμπλήρωση της Νέας Πτέρυγας του Ιστορικού Μουσείου.

Στο έργο αυτό περιλαμβάνονται η στέγαση και ενσωμάτωση στους εκθεσιακούς χώρους των ημιυπαίθριων χώρων του πρώτου και δεύτερου επιπέδου της νέας πτέρυγας.

Στο πρώτο επίπεδο δημιουργείται μια πολυμορφική αίθουσα συνεδριάσεων, σεμιναρίων, προβολών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων μέγιστης δυναμικότητας εκατόν δέκα θέσεων. Στο δεύτερο επίπεδο διαμορφώνεται μια αίθουσα περιοδικών εκθέσεων εμβαδού 130 τμ. Το συγκρότημα θα έχει εναλλακτική ανεξάρτητη πρόσβαση από τον κήπο στη νότια πλευρά του Μουσείου.

Η αρχιτεκτονική μελέτη εφαρμογής προσεφέρθη δωρεάν από τον αρχιτέκτονα κ. Γιάννη Περτσελάκη, τον οποίο συνέδραμε η επίσης αρχιτέκτων κα. Κατερίνα Περτσελάκη. Η υλοποίηση του έργου, το οποίο επιβλέπει αμισθί ο κ. Περτσελάκης, προβλέπεται να ολοκληρωθεί εντός διμήνου.

1.1.2. Επιμέλεια Συλλογών και Αρχείων

Η επιμέλεια των Συλλογών και των Αρχείων συνδέεται στενά με το επανεκθετικό πρόγραμμα του Μουσείου.

Κατά την παρελθούσα τριετία επιτελέστηκε σημαντικό έργο από τον επιμελητή της Νομισματικής Συλλογής κ. Κλεάνθη Σιδηρόπουλο. Αναδιοργανώθηκε, τακτοποιήθηκε και καταγράφηκε με τα νεώτερα δεδομένα της ειδικής βιβλιογραφίας το σύνολο των νομισματικών και παρανομισματικών ευρημάτων, εκτεθειμένων και μη, του Ιστορικού Μουσείου. Πραγματοποιήθηκε η συστηματική συντήρηση των αντικειμένων, με συνεχή απασχόληση εξειδικευμένης συντηρήτριας, καθώς και φωτογράφηση 1.500 εξ αυτών.

Τον Νοέμβριο του 2001 η Νομισματική συλλογή του Μουσείου εμπλουτίστηκε με τη δωρεά της συλλογής του αείμνηστου Ευαγγέλου Μιχ. Γαλενιανού. Η συλλογή περιλαμβάνει συνολικά 4.382 νομίσματα, κυρίως της Κρητικής Πολιτείας και του Ελληνικού Κράτους από τον Όθωνα ως το 1935, καθώς και οθωμανικά και ευρωπαϊκά νομίσματα ως επί το πλείστον του 19ου αιώνα και δωρήθηκε στην Ε.Κ.Ι.Μ. από τα παιδιά του συλλέκτη.

Επίσης, τον Οκτώβριο του 2002 το Μουσείο απέκτησε πέντε εξαιρετικής σημασίας ενετικά μετάλλια από τον εκπλειστηριασμό της διάσημης συλλογής Voltolina στο Λονδίνο.

Τα μετάλλια αγόρασαν και προσέφεραν στο Μουσείο οι κ. Νίκος και Θεανώ Μεταξά, Παύλος και Πέτρος Κόρπης, Αλέξης και Aση Καλοκαιρινού, Burkhard Traeger, και Κώστας Φανουράκης.

Μικρότερες δωρεές προς τη Νομισματική Συλλογή του Ιστορικού Μουσείου έγιναν επίσης από τους κ. Αδάμ Θεοδωρίδη, Ιωάννη Παντατοσάκη, Χαράλαμπο Παπαγερίδη, Εμμανουήλ Προικάκη, Κλεάνθη Σιδηρόπουλο, Μαλαματένια και Γεωργία Μοσχόβη και Ευαγγελία Βιολάκη.

Η Ε.Κ.Ι.Μ. επιθυμεί να ευχαριστήσει και από τη θέση αυτή τους δωρητές για τη συμβολή τους στη συγκρότηση της σημαντικότερης για τους μετακλασικούς χρόνους Νομισματικής Συλλογής της Κρήτης.

Με την προοπτική της επανέκθεσης, η επιμέλεια των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Συλλογών του Μουσείου περιέλαβε την λεπτομερέστερη τεκμηρίωση και τη φωτογράφηση του συνόλου των αντικειμένων, καθώς και την θεματική αναταξινόμηση και συμπλήρωση του σχετικού ηλεκτρονικού αρχείου αρχικώς από την αρχαιολόγο κα. Ευγενία Ταμπακάκη και στη συνέχεια από τη νέα επιμελήτρια των Συλλογών αρχαιολόγο κα. Ειρήνη Γιαννούλια.

Στο πλαίσιο της επανέκθεσης της Λαογραφικής Συλλογής ολοκληρώθηκε επίσης το έργο τεκμηρίωσης και συντήρησης των αντικειμένων της, καθώς και η αποθήκευση, σύμφωνα με τους κανόνες της μουσειολογίας, των μη εκτεθειμένων εξ αυτών στις νέες αποθήκες του Μουσείου.

Το έτος 2000, το Ιστορικό Μουσείο παρέλαβε την Βιβλιοθήκη Μενελάου Παρλαμά, δωρεά της κόρης του κας Λιάνας Παρλαμά.

Τα 1830 βιβλία και 427 περιοδικά της βιβλιοθήκης του αειμνήστου Προέδρου της Ε.Κ.Ι.Μ. καταλογογραφήθηκαν και εντάχθηκαν στη Βιβλιοθήκη του Μουσείου από την επιμελήτρια κα. Γεωργία Κατσαλάκη. Τα αρχεία του Μουσείου απέκτησαν επίσης δέκα έγγραφα σχετικά με τη δράση του Χατζή Κωνσταντή Ιωαννίδη, Αρχηγού της Ανατολικής Κρήτης στην Επανάσταση του 1897, δωρεά Aννας Κασιμάτη και Σταύρου Ιωαννίδη.

1.1.3. Μαθητικά εκπαιδευτικά προγράμματα.

Υπενθυμίζεται ότι στον τομέα αυτό η Εταιρία δραστηριοποιείται συστηματικά από τις αρχές του έτους 1995. Τα εκπαιδευτικά προγράμματα της Ε.Κ.Ι.Μ. πραγματοποιούνται στους χώρους του Μουσείου από ειδικές μουσειοπαιδαγωγούς και παρέχονται δωρεάν με το συνοδευτικό έντυπο υλικό τους από την Εταιρία προς τους μαθητές των σχολείων της Κρήτης.

Το έτος 2000 έκλεισε ο δημοφιλέστατος «Κύκλος του ψωμιού» που σχεδίασε η κα. Ελένη Τσενόγλου, με την πραγματοποίηση 48 προγραμμάτων που παρακολούθησαν 1043 μαθητές δημοτικού και 57 εκπαιδευτικοί. (Από το 1996 το πρόγραμμα δόθηκε 362 φορές σε συνολικά 7.037 μαθητές και 433 εκπαιδευτικούς). Τον ίδιο χρόνο, ο «Κύκλος του ψωμιού» αντικαταστάθηκε από το νέο λαογραφικό πρόγραμμα «Υφαίνουμε;» που σχεδίασε επίσης η κα. Τσενόγλου, και το φυλλάδιο του οποίου επιμελήθηκε καλλιτεχνικά η κα. Μαρία Χουλάκη. Το νέο πρόγραμμα εκτελέσθηκε, μέχρι τα τέλη του έτους 2002, 105 φορές με τη συμμετοχή συνολικά 2.379 μαθητών και 112 εκπαιδευτικών.

Παράλληλα ο «Κύκλος του ψωμιού» συνεχίζει τη ζωή του μέσα από τις δύο μουσειοσκευές που περιλαμβάνουν μικρογραφίες γεωργικών εργαλείων, σακουλάκια με δείγματα πρώτων υλών, διαφάνειες και έντυπο υλικό. Οι μουσειοσκευές ταξιδεύουν σε όλη την Ελλάδα, μετά από συνεννόηση με τους ενδιαφερόμενους εκπαιδευτικούς που πραγματοποιούν το πρόγραμμα στα σχολεία τους.

Στο πλαίσιο του εορτασμού των ενενήντα χρόνων από τη γέννηση στο Ηράκλειο του Οδυσσέα Ελύτη, τον οποίο διοργάνωσε η Ε.Κ.Ι.Μ., πραγματοποιήθηκαν από τον κ. Αλέξη Καλοκαιρινό τρία εκπαιδευτικά προγράμματα νεοελληνικής φιλολογίας με μαθητές Λυκείου, διαβάζοντας συγκριτικά και συζητώντας ποιήματα του Ελύτη, του Καρυωτάκη και του Σαχτούρη.

Το έτος 2002 σχεδιάστηκε από τον κ. Κλεάνθη Σιδηρόπουλο το νομισματικού περιεχομένου πρόγραμμα «Στου κύκλου τα γυρίσματα» που απευθύνεται σε μαθητές Γυμνασίου. Ο κ. Σιδηρόπουλος συνέγραψε και επιμελήθηκε την έκδοση του πολυσέλιδου συνοδευτικού φυλλαδίου που χρηματοδοτήθηκε εξ ολοκλήρου από την Παγκρήτια Συνεταιριστική Τράπεζα. Το πρόγραμμα, το οποίο παρουσιάσθηκε από τον επιμελητή του σε σεμινάρια εκπαιδευτικών στον Aγιο Νικόλαο και στη Σητεία, θα πραγματοποιείται σε τακτική βάση από τη νέα σχολική χρονιά 2003-2004. Ήδη όμως η ηλεκτρονική εκδοχή του είναι διαθέσιμη στο διαδίκτυο, στον κόμβο του Ιστορικού Μουσείου.

Τα νέα προγράμματα «Υφαίνουμε;» και «Στου κύκλου τα γυρίσματα» παρουσιάστηκαν στους εκπαιδευτικούς σε ειδική εκδήλωση στις 18 Μαϊου 2002 στο Ιστορικό Μουσείο, με την ευκαιρία της Διεθνούς Ημέρας των Μουσείων. Στα έτη 2000 και 2001, στο πλαίσιο του ίδιου εορτασμού, πραγματοποιήθηκαν τα εκπαιδευτικά προγράμματα «Μικροί εξερευνητές στο Ιστορικό Μουσείο» και «Μαζεύω, συλλέγω, και δείχνω τη συλλογή μου».

Η δημιουργία της νέας αίθουσας εκπαιδευτικών προγραμμάτων θα ενισχύσει έτι περαιτέρω τη δυνατότητα της Ε.Κ.Ι.Μ. να προσφέρει εκπαιδευτικά προγράμματα στους νέους, δραστηριότητα στην οποία η Εταιρία αποδίδει ιδιαίτερη σημασία.

1.1.4. Έρευνα και κατάρτιση.

Στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος "Αρχαιολογία και Πληροφορική" του Πανεπιστημίου Κρήτης ολοκληρώθηκε κατά το έτος 2000 η εκπόνηση τριών διπλωματικών εργασιών με αντικείμενο την εφαρμογή νέων τεχνολογιών στον ευρετηριασμό και την προβολή των αντικειμένων του Ιστορικού Μουσείου. Οι εργασίες αυτές συνεποπτεύθηκαν από την Στέλλα Παπαδάκη-Όκλαντ, τον κ. Α. Καλοκαιρινό και τον καθηγητή του Τμήματος Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Πάνο Κωνσταντόπουλο.

Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος απόκτησης εργασιακής εμπειρίας STAGE απασχολήθηκαν κατά τα έτη 2000 και 2001 στο Ιστορικό Μουσείο τρεις ιστορικοί, μια κοινωνική ανθρωπολόγος και δυο συντηρητές. Οι περισσότεροι εξ αυτών συνεργάζονται και σήμερα με το Ιστορικό Μουσείο, στη συντήρηση των νομισμάτων, την επιμέλεια της Λαογραφικής Συλλογής, τη Γραμματεία του Μουσείου, καθώς και στο πλαίσιο της συνεργασίας της Ε.Κ.Ι.Μ. με τα Γ.Α.Κ. Ν. Ηρακλείου, η οποία εντάσσεται πλέον στις δράσεις της Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ Ε.Κ.Ι.Μ., ΥΠ.ΠΟ. και Δήμου Αρχανών.

Η συνεργασία αυτή περιλαμβάνει την έρευνα, αρχειακή ταξινόμηση και έκδοση πηγών που σχετίζονται με την ιστορία των Αρχανών ή εκκινούν απ’ αυτήν. Εντός των ετών 2003 και 2004 θα έχει αποδώσει την ηλεκτρονική και έντυπη έκδοση του αρχείου του συμβολαιογράφου των τελών του 19ου αιώνα Στυλιανού Πετράκη και του Τοπωνυμικού των Αρχανών. Το τρίτο σκέλος της έρευνας, που βρίσκεται επίσης εν εξελίξει, με τίτλο «Λαϊκός βίος και πολιτισμός στην Κρήτη της ύστερης Τουρκοκρατίας» συνίσταται στην επιλογή, ταξινόμηση και επεξεργασία πληροφοριών από συμβολαιογραφικά αρχεία καθώς και από το Αρχείο της Δημογεροντίας Ηρακλείου. Το ερευνητικό αυτό πρόγραμμα συντονίζεται σε εθελοντική βάση από τον προϊστάμενο των Γ.Α.Κ. Ν. Ηρακλείου κ. Μανόλη Δρακάκη, ο οποίος έχει και την επιστημονική του ευθύνη, και από τον Διευθύνοντα το Ιστορικό Μουσείο.

1.1.5. Περιοδικές εκθέσεις

Στο πλαίσιο του προαναφερθέντος εορτασμού από την Ε.Κ.Ι.Μ. των ενενήντα χρόνων από τη γέννηση στο Ηράκλειο του Οδυσσέα Ελύτη, πραγματοποιήθηκε στο Ιστορικό Μουσείο, το Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2001, η φωτογραφική έκθεση «Εικόνες του Ελύτη». Ο κορμός της έκθεσης, την οποία σχεδίασε και επιμελήθηκε ο Διευθύνων το Μουσείο, συνίστατο σε μεγάλα εκτυπωμένα πανώ που προσέφεραν μια περιδιάβαση στη ζωή και το έργο του ποιητή. Συνεκτέθηκαν πρωτότυπα εικαστικά έργα και δακτυλόγραφα του Ελύτη, καθώς και σπάνιες ελληνικές και ξενόγλωσσες εκδόσεις των ποιημάτων του. Η έκθεση υποστηρίχθηκε με επιτόπια προβολή δυο βίντεο, για τη ζωή, τη συγγραφική και την εικαστική του δημιουργία. Σημαντική υπήρξε η συνεισφορά στην έκθεση της ποιήτριας κας Ιουλίτας Ηλιοπούλου.

Επίσης, στο πλαίσιο της εκστρατείας πληροφόρησης για το νέο ευρωπαϊκό νόμισμα, τον Δεκέμβριο του 2001, την οποία οργάνωσε η Περιφέρεια Κρήτης, το Ιστορικό Μουσείο πραγματοποίησε στο ξενοδοχείο Ατλαντίς, χώρο των σχετικών εκδηλώσεων, μικρή νομισματική έκθεση, στην οποία παρουσιάστηκαν, μεταξύ άλλων, νομίσματα από την περίφημη Συλλογή Νίκου και Θεανώς Μεταξά και από τη Συλλογή Ευαγγέλου Γαλενιανού. Την έκθεση επιμελήθηκε ο κ. Κλεάνθης Σιδηρόπουλος.

Τέλος, το Ιστορικό Μουσείο συνεισέφερε το εκπαιδευτικό του υλικό στην Έκθεση Εκπαιδευτικών Δράσεων του ΥΠ.ΠΟ. που έγινε στην Αθήνα το Σεπτέμβριο του 2002.

1.2. Αγροτικό Μουσείο Μενελάου Παρλαμά.

Μια από τις βασικές επιδιώξεις της Εταιρίας αποτελεί η αναβάθμιση του Αγροτικού Μουσείου, το οποίο, κατά την τριετία 2000-2002, λειτούργησε κανονικά. Με τη δωρεά από την κα. Λιάνα Παρλαμά προς την Εταιρία της όμορης με το Μουσείο οικίας Μενελάου Παρλαμά δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για την επέκταση και τον συνακόλουθο εκσυγχρονισμό του Μουσείου. Στην προοπτική αυτή, ανατέθηκε στον αρχιτέκτονα κ. Γιάννη Νεονάκη η εκπόνηση αρχιτεκτονικής μελέτης για την ενοποίηση των χώρων και τη λειτουργική ένταξη της οικίας Παρλαμά στο Αγροτικό Μουσείο. Επίσης, επετεύχθη η ένταξη του έργου στο νέο Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα (Π.Ε.Π.) Κρήτης με συνολικό προϋπολογισμό 180.000.000 δραχμών.

Την ιδιαιτέρως σύνθετη αποστολή της σύνταξης και υποβολής του σχετικού τεχνικού δελτίου έφερε σε πέρας η υπεύθυνη του έργου κα. Μαρία Λυγιδάκη-Ιωαννίδου, συνεπικουρούμενη από τους κ. Περτσελάκη και Καλοκαιρινό. Η προσπάθεια αυτή κατέστη δυνατή χάρις στην αρχική χρηματοδότηση της μελέτης από την κα. Θεανώ Μεταξά με δωρεά 12.000.000 δρχ. προς την Ε.Κ.Ι.Μ. Ήδη, η Εταιρία διαθέτει πλήρεις οικοδομικές και ηλεκτρομηχανολογικές μελέτες, τεύχη δημοπράτησης και οικοδομική άδεια του έργου, οι κατασκευαστικές εργασίες του οποίου θα αρχίσουν σε πολύ σύντομο χρόνο. Προχωρεί επίσης η μουσειογραφική μελέτη, η οποία ανατέθηκε στον κ. Σταμάτη Ζάννο.

Η γενική σύλληψη του έργου επιχειρεί να συγκεράσει το σεβασμό στην αρχιτεκτονική των παραδοσιακών χώρων με τη σύγχρονη μουσειολογική αντίληψη για την έκθεση και την εξυπηρέτηση των επισκεπτών. Στο μεγαλύτερο μέρος της νέας πτέρυγας, θα εκτεθεί η συλλογή κρητικών υφαντών της κας Θεανώς Μεταξά, η οποία δωρήθηκε στην Εταιρία το έτος 2000. Υπενθυμίζεται ότι η εξαίρετη αυτή Συλλογή αποτελείται από 237 υφαντά οικιακής χρήσης του 19ου και των αρχών του 20ου αιώνα. Η Συλλογή έχει πλήρως καταγραφεί και φωτογραφηθεί με τη φροντίδα των επιμελητριών κας Ελένης Τσενόγλου και Αγγελικής Μπαλτατζή. Το έργο προγραμματίζεται να παραδοθεί εντός του έτους 2004.

Η Ε.Κ.Ι.Μ. επιθυμεί να ευχαριστήσει, εκτός από την κα. Μεταξά, την Περιφέρεια Κρήτης στο πρόσωπο του Γενικού Γραμματέα κ. Αθανασίου Καρούντζου και τον Δήμο Χερσονήσου, ο οποίος θα συμβάλει στην επίβλεψη του οικοδομικού έργου δια των Τεχνικών Υπηρεσιών του, στα πρόσωπα του απελθόντος και του νέου Δημάρχου κ. Ζαχαρία Δοξαστάκη και Σπύρου Δανέλλη.

2. Συνεδριακήδραστηριότητα

2.1. Θ’ Διεθνές

Κρητολογικό Συνέδριο

Μετά από τριετή προετοιμασία η Ε.Κ.Ι.Μ. διοργάνωσε τον Οκτώβριο του 2001 στην Ελούντα το Θ΄ Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο. Την Οργανωτική Επιτροπή απήρτισαν οι Θεοχάρης Δετοράκης, Πρόεδρος, Στέλλα Παπαδάκη-Όκλαντ, Γενική Γραμματέας, Αλέξης Καλοκαιρινός, Ειδικός Γραμματέας, Γιάννης Περτσελάκης, Ταμίας, και ως μέλη οι κες Μαρία Λυγιδάκη-Ιωαννίδου, Αλεξάνδρα Καρέτσου, Λένα Τζεδάκη-Αποστολάκη, μέλη επίσης του Δ.Σ. της Ε.Κ.Ι.Μ., η Προϊσταμένη της 7ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων κα. Χρυσούλα Τζομπανάκη, ο τότε Δήμαρχος Αγίου Νικολάου κ. Αντώνης Ζερβός, ο Προϊστάμενος της 13ης Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων κ. Μιχάλης Ανδριανάκης, ο τότε Προϊστάμενος της ΚΔ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων αείμνηστος Νίκος Παπαδάκης, και ο Πρόεδρος της Εταιρείας Γραμμάτων και Τεχνών Ανατολικής Κρήτης κ. Γεώργιος Χατζηδάκης.

Μεγάλοι χορηγοί του Συνεδρίου ήταν ο Δήμος Αγίου Νικολάου και το Υπουργείο Πολιτισμού του οποίου η Γενική Γραμματέας κυρία Λίνα Μενδώνη κήρυξε την έναρξη των επιστημονικών εργασιών. Η Οργάνωση του Συνεδρίου υποστηρίχθηκε επίσης οικονομικά από την Περιφέρεια Κρήτης, τη Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Νομού Λασιθίου, τα Φιλανθρωπικά Ιδρύματα Ανδρέου & Μαρίας Καλοκαιρινού, την Τοπική Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων Νομού Λασιθίου, το Κέντρο Διαμεσογειακής Συνεργασίας και τα Γ.Α.Κ. Ν. Ηρακλείου.

Κύρια μέριμνα των οργανωτών κατά το σχεδιασμό του Συνεδρίου ήταν τα παραδοσιακά στοιχεία της φυσιογνωμίας του να συνδυασθούν με καινοτομίες που θα βελτίωναν την λειτουργικότητα και την επιστημονική του αποδοτικότητα.

Διατηρήθηκε η διαίρεση των εργασιών του Συνεδρίου σε τρία Τμήματα: Το Τμήμα των Προϊστορικών και Αρχαίων χρόνων, το Τμήμα των Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών χρόνων, και το Τμήμα των Νεώτερων χρόνων.

Οι καινοτόμες όψεις του Συνεδρίου σχεδιάστηκαν με κριτήριο την ανταπόκριση στις ανάγκες της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας και ιδιαίτερα στην ανάγκη να επιτευχθεί με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο η επιστημονική επικοινωνία μέσα σε έναν ωκεανό επιστημονικής κρητολογικής πληροφορίας.

Στο πνεύμα αυτό προγραμματίσθηκαν και πραγματοποιήθηκαν:

• ειδικές ανά ημέρα συνεδρίες για την παρουσίαση του ερευνητικού έργου των επιστημονικών φορέων, συνδυασμένες με εκθέσεις οπτικού υλικού,

• εργαστήρια (workshops) για τη συζήτηση θεμάτων ειδικότερου ενδιαφέροντος,

• συνεδρίες της ολομέλειας με σπονδυλωτές διαλέξεις διαχρονικής προοπτικής στα ακόλουθα θέματα: Συνείδηση και ταυτότητα των κοινοτήτων στην Κρήτη, Διαχρονία της πολιτικής γεωγραφίας της Κρήτης - Δρόμοι επικοινωνίας στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, και Απολογισμός και προοπτικές των κρητολογικών ερευνών.

Για να ενισχυθεί περαιτέρω η συνοχή των εργασιών του Συνεδρίου, η ομαδοποίηση των ανακοινώσεων σε συνεδρίες υποστηρίχθηκε, από μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων πολλαπλού ευρετηριασμού. Στη κατάρτιση του προγράμματος των επιστημονικών εργασιών από την Οργανωτική Επιτροπή, αποφασιστική υπήρξε η συνεισφορά των αρχαιολόγων, μελών της Εταιρίας, κυριών Κατερίνας Κόπακα και Γεωργίας Μοσχόβη. Αξιοσημείωτη υπήρξε επίσης η ιδιαιτέρως αποτελεσματική οργάνωση και λειτουργία του Γραφείου Τύπου του Συνεδρίου για την οποία η Εταιρία οφείλει θερμές ευχαριστίες στη δημοσιογράφο κα. Νέλλη Κατσαμά.

Το Θ’ Διεθνές Κρητολογικό Συνέδριο υπήρξε το μεγαλύτερο από της ιδρύσεως του θεσμού. Πραγματοποιήθηκαν 339 προφορικές εισηγήσεις και δεκαπέντε ανηρτημένες ανακοινώσεις (posters) στα Tμήματα, δεκαπέντε εισηγήσεις στην Ολομέλεια, πέντε εργαστήρια και επτά παρουσιάσεις έργου επιστημονικών φορέων. Κατά γενική ομολογία, υπήρξε επίσης το καλύτερο τόσο από την άποψη της οργάνωσης, όσο και από την άποψη της ποιότητας των επιστημονικών εργασιών.

Από την επομένη της λήξης του Συνεδρίου, η Ε.Κ.Ι.Μ. ασχολείται συστηματικά με τη συλλογή και επεξεργασία των κειμένων που θα απαρτίσουν τα Πεπραγμένα του. Για το έργο αυτό θα γίνει λόγος στη συνέχεια.

2.2. Λοιπή συνεδριακή δραστηριότητα

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων της Εταιρίας για τα ενενήντα χρόνια από τη γέννηση στο Ηράκλειο του Οδυσσέα Ελύτη, πραγματοποιήθηκε ανοιχτή επιστημονική ημερίδα για το έργο του ποιητή, στην οποία παρουσίασαν εισηγήσεις η κα. Ιουλίτα Ηλιοπούλου και οι κ. David Connoly, Αλέξης Καλοκαιρινός, Μιχάλης Κοπιδάκης και Aρης Μπερλής. Οι εκδηλώσεις περιέλαβαν, εκτός από την περιοδική έκθεση στο Ιστορικό Μουσείο για την οποία έγινε λόγος παραπάνω, μια μουσική βραδιά μελοποιημένης ποίησης που προσφέρθηκε στο κοινό του Ηρακλείου, υπό τον τίτλο «Με το λύχνο του άστρου» (τραγούδι Σπύρος Σακκάς, πιάνο Γιώργος Κουρουπός, απαγγελία Ιουλίτα Ηλιοπούλου) καθώς και τη διανομή σε χιλιάδες μαθητές ειδικά εκτυπωμένων για το σκοπό αυτό από την Εταιρία φύλλων του Σηματολογίου, του οποίου η νέα έκδοση παρουσιάστηκε δημόσια, σε πανελλήνια πρώτη, στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης από την κα. Ηλιοπούλου.

Επίσης, τον Μάιο του 2002, η Εταιρία υποδέχθηκε και δεξιώθηκε στο Ιστορικό Μουσείο τους συμμετέχοντες στη σύνοδο του Επιστημονικού Συμβουλίου της Europa Nostra.

3. Εκδοτική Δραστηριότητα

Κατά την παρελθούσα τριετία η Ε.Κ.Ι.Μ. επετέλεσε μεγάλο εκδοτικό έργο.

Τον Σεπτέμβριο του 2001 εξεδόθησαν, μετά τετραετή προετοιμασία, τα Πεπραγμένα του Η΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου σε επτά τόμους τριών χιλιάδων τριακοσίων εικοσιεπτά (3.327) σελίδων. Πρόκειται για το εκτενέστερο και πολυανθρωπότερο συλλογικό επιστημονικό έργο για την Κρητική αρχαιολογία, ιστορία, φιλολογία και εθνογραφία.

Το έργο, την γενική επιμέλεια του οποίου είχαν οι κ. Θεοχάρης Δετοράκης και Αλέξης Καλοκαιρινός, είναι αφιερωμένο στη μνήμη του καθηγητή Νικολάου Παναγιωτάκη, ο οποίος προήδρευσε της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου. Αποτελείται από τρία μέρη:

Το τρίτομο πρώτο μέρος, της Προϊστορικής και Αρχαίας Ελληνικής Περιόδου με 125 επιστημονικά άρθρα. Το κοπιαστικό έργο της επιστημονικής επιμέλειας των τριών αυτών τόμων έφερε σε πέρας η κα. Αλεξάνδρα Καρέτσου.

Το δίτομο δεύτερο μέρος, της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Περιόδου με 56 άρθρα, σε επιστημονική επιμέλεια Θεοχάρη Δετοράκη και Στέλλας Παπαδάκη-Όκλαντ.

Το επίσης δίτομο τρίτο μέρος, της Νεώτερης Περιόδου με 41 άρθρα, το οποίο επιμελήθηκε επιστημονικώς ο κ. Δετοράκης.

Η έκδοση χρηματοδοτήθηκε ως επί το πλείστον από το Περιφερειακό Επιχειρησιακό Πρόγραμμα (Π.Ε.Π.) Κρήτης. Ιδιαίτερες ευχαριστίες για την αποφασιστική αυτή αρωγή οφείλει η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών στον Γενικό Γραμματέα κ. Αθανάσιο Καρούντζο, στον προκάτοχό του κ. Βασίλη Βαλασόπουλο, και στην τότε Γενική Διευθύντρια της Περιφέρειας κα. Μαρία Λυγιδάκη-Ιωαννίδου. Επίσης, ιδιαίτερη μνεία οφείλεται στις πολύμοχθες γραμματειακές υπηρεσίες της κας Ευαγγελίας Βιολάκη.

Στο πλαίσιο του Θ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, η Ε.Κ.Ι.Μ. εξέδωσε, εκτός από το έντυπο πρόγραμμα, για πρώτη φορά υπό μορφή πλήρως επεξεργασμένου τυπογραφικά βιβλίου (264 σελίδων μεγάλου σχήματος) τον τόμο των περιλήψεων των επιστημονικών ανακοινώσεων του Συνεδρίου. Την έκδοση επιμελήθηκε ο κ. Καλοκαιρινός.

Τον Δεκέμβριο του 2001, η Ε.Κ.Ι.Μ. παρουσίασε την έκδοση των Πεπραγμένων του διεθνούς επιστημονικού συνεδρίου το οποίο είχε οργανώσει τον Αύγουστο του 1998, με θέμα την «Τελευταία φάση του Κρητικού Ζητήματος». Ο τόμος, τον οποίο επιμελήθηκαν οι κ. Θεοχάρης Δετοράκης και Αλέξης Καλοκαιρινός, αριθμεί 580 σελίδες μεγάλου σχήματος. Η έκδοση αποτελεί ήδη έργο επιστημονικής αναφοράς και εντάσσεται, όπως και η διοργάνωση του Συνεδρίου, στην προσπάθεια της Ε.Κ.Ι.Μ να δώσει ώθηση στην έρευνα της νεώτερης ιστορίας της Κρήτης, που αν και σχηματικά απηχείται στη συλλογική μνήμη, παραμένει εν πολλοίς ανερεύνητη, παρά τον πλούτο των διαθέσιμων πηγών.

Τα τριανταπέντε κείμενα που απαρτίζουν τον τόμο κατανεμήθηκαν σε οκτώ κεφάλαια: Το διεθνές Κρητικό Ζήτημα, Κρήτη και νήσοι, Κοινωνία, Η Αυτόνομη Πολιτεία, Οικονομία, Ο τύπος, Λογοτεχνικές απηχήσεις, Τα αρχεία.

Η έκδοση χορηγήθηκε από την Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων Νομού Ηρακλείου, της οποίας ο τότε Πρόεδρος και ο τότε Αντιπρόεδρος κ. Γιώργος Ματθαιάκης και Μανόλης Βασιλάκης παρέστησαν στην παρουσίαση.

Τον Δεκέμβριο του 2002 κυκλοφόρησε ο αφιερωματικός τόμος εις μνήμην Μενελάου Παρλαμά. Με την έκδοση αυτή η Εταιρία εκπληρώνει ένα πνευματικό χρέος προς τον επί τεσσαρακονταετία Πρόεδρό της. Το ‘Σήμα’, όπως είναι ο τίτλος του βιβλίου, συντίθεται από είκοσι εργασίες συνολικής έκτασης 324 σελίδων. Πρόκειται για κείμενα φιλολογικού, ιστορικού και αρχαιολογικού περιεχομένου, στο χώρο των ενδιαφερόντων του μεγάλου Έλληνα φιλολόγου, γραμμένα από επιστήμονες που δέχθηκαν την ευεργετική επιρροή του, μαθητές, συνεργάτες και φίλους.

Ο τόμος διαρθρώνεται σε τρεις θεματικές ενότητες. Η πρώτη, και μεγαλύτερη, ενότητα περιλαμβάνει κείμενα φιλολογικού χαρακτήρα, η δεύτερη ιστορικά κείμενα και η τρίτη κείμενα που σχετίζονται με το πρόσωπο του Μ. Παρλαμά.

Η έκδοση της Ε.Κ.Ι.Μ. κατέστη δυνατή χάρις στην εξαιρετική επιστημονική και εκδοτική επιμέλεια της κας Λένας Τζεδάκη και πραγματοποιήθηκε με την οικονομική χορηγία του Δήμου Χερσονήσου.

Σημειωτέον ότι κανένα μέλος του Δ.Σ. της Ε.Κ.Ι.Μ. δεν έλαβε υλική αμοιβή για τις παραπάνω εκδοτικές υπηρεσίες προς την Εταιρία. Σημειωτέον επίσης ότι όλες οι εκδόσεις της Ε.Κ.Ι.Μ. έγιναν αντικείμενο εκτενών και εξαιρετικά ευμενών βιβλιοκρισιών στον αθηναϊκό και τον τοπικό τύπο.

Όπως προαναφέρθηκε, η Εταιρία προετοιμάζει την έκδοση των Πεπραγμένων του Θ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου. Σύμφωνα με την απόφαση της Καταληκτήριας Συνεδρίας του, το υλικό διατάσσεται σε μεγάλες χρονολογικές και θεματικές ενότητες και η έκδοση του θα γίνει σταδιακά. Ήδη βρίσκονται στην τελική φάση της στοιχειοθεσίας οι συνολικώς τέσσερις τόμοι του δευτέρου και του τρίτου τμήματος, οι οποίοι προγραμματίζεται να εκδοθούν εντός του έτους 2003. Θα ακολουθήσουν, το επόμενο έτος, ο τόμος των ολομελειών και οι τρεις τόμοι του πρώτου τμήματος.

Επίσης, η Εταιρία προγραμματίζει εντός του τρέχοντος έτους την έκδοση των αφηγηματικών τμημάτων της «Κλίνης του Σολομώντος», έργου του Κρητικού Ιωάννη Μορεζήνου, με την επιστημονική επιμέλεια της κας Ελένης Κακουλίδου Πάνου και της κας Ελένης Καραντζόλα.

4. Σωματειακά

Κατά την παρελθούσα τριετία η Εταιρεία απώλεσε, εκτός από την Στέλλα Παπαδάκη Όκλαντ, τα δραστήρια μέλη της φιλίστορες Δημοσθένη Στεφανίδη και Νικόλαο Δεληγιαννάκη.

Κατά το ίδιο διάστημα, εξελέγησαν τακτικά μέλη της Εταιρίας ο αρχαιολόγος, Προϊστάμενος της 13ης Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων κ. Μιχάλης Ανδριανάκης, ο ανθρωπολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Γιώργος Νικολακάκης, η αρχαιολόγος Επίκουρη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κρήτης κα. Νένα Γαλανίδου, ο Δήμαρχος Αρχανών κ. Σταύρος Αρναουτάκης, ο νομικός κ. Κώστας Καζαμιάκης, ο πολιτικός μηχανικός κ. Νίκος Καλοχριστιανάκης, η φιλόλογος κα. Aννα Σηφάκη, και η ξεναγός κα. Ευτυχία Ξηρουχάκη.

Αντεπιστέλλοντα μέλη της Εταιρίας εξελέγησαν οι κλασικοί φιλόλογοι, Καθηγητές του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Μιχάλης Πασχάλης και Οδυσσέας Τσαγκαράκης, ο νεοελληνιστής Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Αλέξης Πολίτης, η νεοελληνίστρια, Επίκουρη Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Κρήτης κα. Αγγέλα Καστρινάκη, ο κλασικός φιλόλογος, Επίκουρος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Γιάννης Τζιφόπουλος, και ο Γερμανός συμβολαιογράφος και συλλέκτης κ. Burkhard Traeger.

1on.gif (2742 bytes)