ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ!
H TOYPKOKPATOYMENH KPHTH TOY 1862 MEΣA AΠO MIA EΠIΣTOΛH TOY AMEPIKANOY ΠPOΞENOY

Του Ανδρέα Μητάκη*
Από την εφημερίδα "ΠΑΤΡΙΣ" , Ηρακλείου Κρήτης , 6-11-2001
Πριν από μερικά χρόνια αγόρασα από δημοπρασία του εξωτερικού του οίκου Αλεβίζου των Η.Π.Α. για την προσωπική μου συλλογή "Ταχυδρομική Ιστορία της Κρήτης" ένα φάκελο ο οποίος περιείχε μία επιστολή του Αμερικανού Προξένου της Κρήτης G. Palmer προς τη σύζυγό του στο Plattesburg στην Αμερική. Η μετάφραση της επιστολής ήταν πολύ δύσκολη, γιατί η γραφή ήταν με πενάκι της εποχής και ως εκ τούτου ήταν δυσανάγνωστη.
Εκατό τριάντα εννέα χρόνια έχουν περάσει από τη μέρα που ο αμερικανός Πρόξενος G.W Palmer έστελνε ένα συγκινητικό όσο και αποκαλυπτικό γράμμα στη σύζυγό του στην Αμερική.
Πραγματική πηγή μίας ολόκληρης εποχής, η τρυφερή και ανήσυχη επιστολή του προξένου προς την άρρωστη γυναίκα του καταλήγει σ' ένα ζωντανό, προσωπικό και ανεπιτήδευτο ντοκουμέντο για τη ζωή στην τουρκοκρατούμενη ακόμα Κρήτη του 1862, μία Κρήτη πολυπολιτισμική, όπου το ελληνικό στοιχείο μοιάζει να συνυπάρχει αρμονικά με Τούρκους, Εβραίους, Aραβες και μαύρους.
Μία Κρήτη πολυφυλετική, όπου η διαφορετικότητα δεν μπορεί παρά να έχει τη θέση της στην καθημερινότητα. Ένα σταυροδρόμι λαών που άφησαν το αποτύπωμά τους στη μακραίωνη ιστορία του νησιού. Ενός νησιού όπου πάμπλουτοι πασάδες λύνουν και δένουν, την ίδια όμως στιγμή που ένας μαύρος, Αφρικανός στρατιώτης, μέλος των κυβερνητικών στρατευμάτων, θεάται να ακολουθείται από... λευκούς υπηρέτες. Εποχή που στο νόμο της "πολιτισμένης Αμερικής", κυριαρχεί η σκληρή πραγματικότητα της δουλείας.
Κι ολ' αυτά υπό το πρίσμα ενός φιλελευθέρου, καθώς φαίνεται Αμερικανού...
Και τώρα ο λόγος στον πρόξενο μέσω της επιστολής του.
Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ
Το πλήρες κείμενο της επιστολής έχει ως εξής:
Χανιά, νήσος Κρήτη, Κυριακή 10 Αυγούστου 1862
Πολυαγαπημένη μου γυναίκα
Μόλις τώρα πέρασε η μεγαλύτερη εβδομάδα που έχω γνωρίσει μέχρι σήμερα.
Στην επιστολή που μου έστειλε ο John (σ.σ.: ο αδελφός της συζύγου του Προξένου) με λίγα χρήματα μόλις μου ανέφερε πως ήσουν άρρωστη και είπε ότι η Ελένη (η κόρη του Προξένου) μου έγραψε με περισσότερες λεπτομέρειες για σένα και την οικογένεια.
Ειλικρινά ελπίζω ότι ο John και ο γιατρός είχαν δίκιο που πίστευαν ότι είσαι σε ανάρρωση και ότι καλυτερεύει η υγεία σου. Θα πιστέψω ότι είσαι πραγματικά καλά μόνον όταν θα πάρω ένα γράμμα γραμμένο με τα ίδια σου τα χέρια!
Ίσως θα ήταν καλύτερο για σένα να μην προσπαθήσεις να μου γράψεις ακόμα και αν αισθανόσουν αρκετά δυνατή. Είμαι ευχαριστημένος που είχες τόση καλή περιποίηση από την δίδα Denning και την αδελφή Ελένη. Ήταν επίσης ευχάριστο ότι τα παιδιά είναι καλά.
Δεν μπορώ να σου πω πόσο λυπάμαι που δεν ήμουν μαζί σου κατά τη διάρκεια της αρρώστιας σου. Όταν σκέπτομαι, ότι ήμουν πέντε ή έξι χιλιάδες μίλια μακριά σου όλες τις ατέλειωτες εβδομάδες, σου υπόσχομαι ότι ποτέ πια δεν θα σε αφήνω έτσι. Όταν σου έγραψα πριν από τρεις ή τέσσερις εβδομάδες σχεδίαζα να έλθεις στην Κρήτη (Candia) αλλά υποθέτω ότι τώρα πια δεν το σκέπτεσαι.
Όταν μάθω πως είσαι καλά, ίσως θα μείνω εδώ μέχρι να μου επιτρέψει η Κυβέρνηση να επιστρέψω που ελπίζει να γίνει τον Σεπτέμβριο, αλλά αν μάθω ότι δεν είσαι καλύτερα θα επιστρέψω σπίτι αμέσως. Ελπίζω ο John να μου έχει στείλει τα χρήματα που ζήτησα πριν από λίγες εβδομάδες ώστε να μπορώ να φύγω όταν νομίσω πως είναι το καλύτερο.
Επιστολές που θα μου σταλούν, μόλις λάβεις την παρούσα είναι καλύτερα να απευθύνονται σε μένα στο Λονδίνο, υπ' όψιν του John Miller, Dispach Ag t, 26 Henrietta Street, London. Θα του γράψω μία ή δύο εβδομάδες πριν φύγω από εδώ ζητώντας από αυτόν να κρατά τις επιστολές μου μέχρι να τις ζητήσω ή να τις προωθεί σε μένα ώστε να τις λαβαίνω όσο το δυνατόν ενωρίτερα. Μπορείς να μου τις στέλνεις με το συνηθισμένο ταχυδρομείο προπληρώνοντάς τες.
Επιστολές που θα έλθουν εδώ μετά την αναχώρησή μου θα δώσω εντολή να μου αποσταλούν στην (;) πόλη.
Όσο περισσότερο μένω εδώ τόσο βρίσκω τον κόσμο πιο καλό και πολιτισμένο. Φαίνεται ότι γνωρίζουν ότι χρειάζεται λίγη συμπαράσταση και όλοι οι γείτονές μου το σκέπτονται όλο και πιο πολύ. Υποπτευόμουν ότι ο Pestro (;) τους ενημερώνει αρκετά για μένα.
Χθες η οικογένειά μου μένει απέναντί μου - μία ηλικιωμένη Ελληνίδα με τις δύο όμορφες κόρες της - μου έστειλε ένα δίσκο με φραγκόσυκα και σήμερα οι διπλανοί μου γείτονες προς τα δεξιά μου έστειλαν ένα θαυμάσιο μεγάλο μπουκέτο λουλούδια. Είναι Εβραίοι. Αυτοί που ζουν κάτω από μένα στο ίδιο σπίτι είναι Τούρκοι.
Αριστερά μου είναι πάλι Έλληνες και παραδίπλα σ' αυτούς στο ισόγειο - κυριολεκτικά στο έδαφος - μένει μία οικογένεια νέγρων που κάθονται όλη την ημέρα στο πεζοδρόμιο ψήνοντας καλαμπόκι σε ένα μαγγάλι και το πουλούν στους περαστικούς. Κάθε μία από τις νεαρές νέγρες έχει μαζί το παιδί της και είναι διασκεδαστικό να τα βλέπεις να μαλώνουν για λίγο καλαμπόκι που κάπου κάπου τους δίνουν. Υποθέτω ότι οι άντρες τους κατά τη διάρκεια της ημέρας δουλεύουν σε άλλο μέρος της πόλης. Εδώ δεν υπάρχουν προκαταλήψεις εναντίον των μαύρων όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τους βλέπω να περπατούν μαζί και να κουβεντιάζουν με λευκούς σε κάθε γωνιά.
Τα κυβερνητικά στρατεύματα συγκροτούνται από Aραβες, νέγρους και Τούρκους αδιάκριτα. Πραγματικά ο αξιωματικός που έχει ένα βαθμό κάτω από τον Διοικητή των τεσσάρων είναι ένας ατόφιος Αφρικανός τόσο μαύρος όσο ο άσσος σπαθί. Λένε ότι είναι ο πιο γενναίος και επιδέξιος στρατιωτικός στο νησί. Όταν περπατά στους δρόμους ακολουθείται από άσπρους υπηρέτες! Και ακόμη παρ' όλη αυτή την ισότητα των φύλων δεν υπάρχει επιμειξία που τόσο φοβούνται οι υπέρ των φυλετικών διακρίσεων Δημοκράτες ότι θα συμβούν στην Αμερική εάν καταργηθεί η δουλειά στο Νότο. Θα τολμήσω να πω ότι υπάρχουν περισσότεροι μιγάδες σε μία μεγάλη φυτεία του Νότου από όσους υπάρχουν σε ολόκληρη την Κρήτη όπου οι νέγροι ανέρχονται σε χιλιάδες.
Αφ' ότου έφθασα εδώ δεν είδα ένα μιγάδα. Οι Aραβες επίσης σχετίζονται μόνο μεταξύ τους. Οι περισσότεροι κατοικούν σε αχυρένιες καλύβες σε μικρές ομάδες έξω από την πόλη. Είναι μία βαθμίδα πιο χαμηλά από τους νέγρους όσον αφορά το πολιτιστικό τους επίπεδο και τον τρόπο που ζουν και ντύνονται. Πιστεύω πως αυτοί είναι οι απόγονοι των Αραβικών στρατευμάτων που έφερε ο αντιβασιλεύς της Αιγύπτου πριν από είκοσι ή τριάντα χρόνια όταν κατείχαν την Κρήτη (οι Αιγύπτιοι). Αυτοί ήταν που έκαναν όλες τις βελτιώσεις, τους δρόμους στα λιμάνια κ.λπ που είχαν κατασκευασθεί από τους Ενετούς πριν από διακόσια χρόνια περίπου όταν είχαν το νησί.
Το προηγούμενο βράδυ προσκλήθηκα σ' ένα μεγάλο δείπνο στο παλάτι του πασά. Ο καπετάνιος και δύο αξιωματικοί της βρετανικής φρεγάτας για τους οποίους σου έγραψα στο προηγούμενο γράμμα ήσαν παρόντες καθώς και οι περισσότεροι πρόξενοι. Ήταν μία προσπάθεια για Ευρωπαϊκό δείπνο.
Προσφέρθηκε μία δωδεκάδα φαγητών από πολυάριθμους υπηρέτες που τα περιέφεραν στους προσκεκλημένους όπως γίνεται στα επίσημα δείπνα για μας. Αλλά τα φαγητά είχαν καρυκεύματα Ανατολίτικης κουζίνας και ήταν λίγο καλύτερα από ένα μείγμα κρέατος και λαχανικών (hodgepodge) μαγειρεμένα σαν ένα είδος στιφάδου. Τα φρούτα και το κρασί ήταν πολύ καλά, ειδικά το κρασί από την Κύπρο και τα αχλάδια, τα μόνα φαγώσιμα αχλάδια που είδα αφ' ότου ήλθα εδώ. Ο πασάς όταν ήταν νέος έμεινε για λίγο καιρό στο Παρίσι και στο Λονδίνο. Δεν καθήσαμε πολύ στο τραπέζι και αποσυρθήκαμε στο καθιστικό δωμάτιο (ντιβάνι) όπου μας προσφέρθηκαν πάλι οι μακρυές πίπες φτιαγμένες από ξύλο γιασεμιού μήκους τουλάχιστον 6 ποδιών με τις οποίες είχαμε πάλι καπνίσει πριν αναγγελθεί το δείπνο. Φυσικά δεν υπήρχαν κυρίες στο δείπνο. Η κόρη του πασά όμως μας δεξιώθηκε τραγουδώντας με συνοδεία πιάνου από το βάθος του παλατιού - οι πόρτες είχαν έτσι τοποθετηθεί που μπορούσαμε να ακούμε τη μουσική χωρίς όμως να βλέπουμε την καλή καλλιτέχνιδα. Στο εσωτερικό του παλατιού τα έπιπλα και τα εντοιχισμένα διακοσμητικά ήσαν σαραβαλιασμένα. Αυτά ανήκουν στο Κράτος και ο πασάς δεν πληρώνει το ελάχιστο για τη συντήρησή τους. Το χαλί στο ντιβάνι ήταν ένα παλιό κουρελιασμένο μισό βαμβακερό πράμα. Οι καρέκλες δεν ήσαν καλύτερες. Αλλά παρατήρησα ότι τα επιτραπέζια σκεύη ήταν ακριβά ασημένια και υποθέτω ότι αυτά είναι ιδιοκτησία της εξοχότητάς του. Αυτοί οι πασάδες προσπαθούν να γίνουν πλούσιοι όσο διάστημα είναι ευνοούμενοι της Κυβέρνησης και πιστεύω ότι πολλοί από αυτούς το πετυχαίνουν. Εχουν τρομακτικά υψηλούς μισθούς -όπως αυτός εδώ των Χανίων έχει ετήσιο μισθό 40.000 (γρόσια;) και επί πλέον χρήματα για έκτακτες περιστάσεις.
Είναι μισή ώρα περασμένα τα μεσάνυχτα. Τρέχω να ξεπλώσω στο κρεβάτι γιατί ξέρω ότι δεν θα κοιμηθώ. Το ατμόπλοιο θα φθάσει εδώ αύριο το πρωί στις εννέα. δεν έπρεπε να σου γράψω τόσο μακριές επιστολές γιατί χρειάζεσαι πολλή προσπάθεια για να τις διαβάσεις. Ο John λέει ότι πρέπει να σου γράφω συχνά. Αλλά μπορώ να π[ω με χαρά μου ότι αφ' ότου έφθασα εδώ σου γράφω συχνά υπάρχει ταχυδρομείο δηλαδή μια φορά την εβδομαδα. Αν υπήρχε συχνότερη ταχυδρομική ανταπόκριση θα έγραφα συχνότερα και πιο σύντομες επιστολές.
Δεν έχομε πια σεισμούς όπως όταν έφθασα εδώ την πρώτη εβδομάδα και δεν ακούω τώρα πια γι' αυτούς. Ο καιρός έχει γίνει δροσερότερος αλλά το μεσημέρι είναι μάλλον ζέστη στους στενούς δρόμους και στην ύπαιθρο. Το δωμάτιό μου είναι πάντως δροσερό ή τουλάχιστον όταν φυσάει λιγο.
Ελπίζω ο κήπος σου να είναι καλός όσο προέβλεπες την άνοιξη και ότι έχει άφθονα δαμάσκηνα, φράουλες, σταφίδες κλπ. Οι νέες φράουλες που φύτεψα τον περασμένο χρόνο πρέπει να έχουν καρποφορήσει. Θα ήσαν ώριμες όταν ο John μου έστειλε το γράμμα στις 3 Ιουλίου και μπόρεσες να σηκωθείς λιγάκι. Το υπόλοιπο της επιστολής μου θα το αφήσω για το πρωί. Θα παραλάβω προσωπικά την αλληλογραφία πριν να ταχυδρομήσω το γράμμα μου. Εγραψα μαι σύντομη επιστολή στη μικρή Ελένη που θα τη στείλω μαζί με την παρούσα. Καληνύχτα αγαπημένη μου γυναίκα. Δεν θα κοιμηθώ ακόμα για πολλές ώρες και θα σκέπτομαι και θα φαντάζομαι τα καλά νέα που θα πάρω το πρωί.

Αγαπημένη μου γυναίκα
Η αλληλογραφία έφθασε, αλλά δεν υπήρχαν γράμματα από το σπίτι μου. Η απογοήτευσή μου είναι μεγάλη. Τί απέγινε με την επιστολή της Ελένης που ο John μου είπε ότι την έστειλε πριν από τις 3 Ιουλίου; Επειτα γιατί ο John ή κάποιος άλλος δεν μου έγραψαν λίγες λέξεις την επόμενη εβδομαδα που ακολούθησε το άλλο γράμμα. Νομίζω ότι είμαι πολύ απερίσκεπτος. Τί άθλια εβδομάδα θα έχω. Θα περάσω οκτώ μακριές ημέρες αναμένοντας νέο γράμμα. Αν η κατάστασή σου χειροτέρευσε μετά το γράμμα του John προς εμένα έπρεπε κάτι να μου γράψουν. Εάν είσαι καλύτερα θα ήθελα να μου στείλεις μια λέξη παρηγοριάς. Είναι φανερό ότι όσο ήσουν άρρωστη ήσουν αδύναμη να μου γράψεις. Φαίνεται ότι χειροτέρεψε η υγεία σου και ανέβαλαν να μου γράψουν. Είμαι απελπισμένος - αλλά έχω μόνο λίγα λεπτά, ο ταχυδρόμος περιμένει την επιστολή μου. Χαίρε πολυαγαπημένη μου γυναίκα.
C.W. Palmer
* O Ανδρέας Μητάκης είναι πρόεδρος της Φιλοτεχνικής εταιρείας Ηρακλείου.
ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Ο γράφων την επιστολή ήταν ο George W. Palmer, πρόξενος τότε των ΗΠΑ στην Κρήτη από το 1862-1866.
Ηταν δικηγόρος και πολιτικός από το Plattsburg της Νεας Υόρκης εις τα σύνορα ΗΠΑ-Καναδά. Ξεκίνησε τη δικηγορία του στο γραφείο του δικαστή John Palmer. Ακολούθως σπούδασε στους Swetland and Beekwith στο Plattsburg και στον Daniel Gardner στη Ν.Υ. Το 1843 διορίσθη δικηγόρος και το 1844 διορίσθη δικαστής στην κομητεία του Clinton όπου υπηρέτησε μέχρι το 1847 ότε κατηργήθη το δικαστήριο.
Το 1856 εκλέκτηκε αντιπρόσωπος στο Congresso και επανεξελέγη το 1858.
Το 1862 διορίσθη από τον Πρόεδρο πρόξενος στην Κρήτη. Το 1866 διορίσθη δικαστής του μικτού δικαστηρίου που ιδρύθη στη Sierra Leone, από ΗΠΑ, Αγγλία και άλλες δυνάμεις, για την καταστολή του Αφρικανικού δουλεμπορίου και συνέχισε να παραμένει μέχρι που κατηργήθη το δικαστήριο βάσει συμβάσεως.
H γυναίκα του που κατά την εποχή που η επιστολή είχε γραφεί ήταν στο Plattsburg και είχε αρρωστήσει. Ο Ιατρός που την εξέτασε ήταν κάποιος ονόματι John Miller γνωστός στην περιοχή. Η γυναίκα του Palmer ήταν το γένος Platt που είχαν ιδρύσει την κωμόπολη αυτή.
Η επιστολή είναι καθαρά οικογενειακή, το μόνο ενδιαφέρον στοιχείο από απόψεως ταχ/κής ιστορίας είναι η πληροφορία ότι υπήρχε τότε διπλωματική αλληλογραφία μεταξύ ΗΠΑ και του προξενου της Κρήτης. Δεν γνωρίζω τη διαδρομή της, πιθανότατα θα ήταν η ίδια όπως και η ιδιωτική δηλαδή, Νέα Υόρκη - Βόρειος Ευρώπη (Γαλλία, Βέλγιο, Ολλανδία), Aadler (η σημερινή Aix la Chapelle), Τεργέστη και απ' εκεί μέσω του LLoyd στα Χανιά.
Φαίνεται όμως ότι ο διπλωματικός φάκελος αργοπορούσε ή ήταν βραδύς.
Επίσης, η συγκοινωνία του LLoyd μεταξύ Χανίων-Σύρας ήταν εβδομαδιαία, κάθε Δευτέρα το απόγευμα, σύμφωνα με τις ημερομηνίες που αναφέρονται στην επιστολή.

1on.gif (2742 bytes)