ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΝΔΥΛΑΚΗΣ- Τα ανεξάλειπτα ίχνη του Διαβάτη (σελίδα 2)

3ο μέρος


Ο Κονδυλάκης πάλεψε με αυτή τη λησμονιά και μας άφησε, εκτός των διάσπαρτων στο έργο του λαογραφικών στοιχείων, και μια πλούσια συλλογή γλωσσικού και λαογραφικού υλικού της Κρήτης. Λίγο πριν το θάνατο του στις 22 Μαΐου του 1919, στο τελευταίο του γράμμα προς τον φίλο του ποιητή Μιλτιάδη Μαλακάση γράφει:
«Όσον για τη λαογραφική μου συλλογήν, αφήκα εις τον κ. Ξανθουδίδην την άδεια να τη στείλει εις την επιτροπή του Ιστορικού Λεξικού, υπό τον όρον να επιστραφούν τα χειρόγραφά μου και να διαφυλαχθούν εις την βιβλιοθήκην του εδώ Μουσείου.» Εννοεί το σημερινό Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, όπου πράγματι υπάρχει ο φάκελος αριθμός 68, τον οποίο το 1938 ο Διονύσιος Ζακυθηνός, ως διευθυντής των Γενικών Αρχείων του Κράτους, ταξινόμησε, σημειώνοντας ότι περιέχει τέσσερα τεύχη με γλωσσικό και λαογραφικό υλικό από τον Κονδυλάκη.
Είχα την ευκαιρία να προσεγγίσω και να ερευνήσω αυτά τα πολύτιμα χειρόγραφα, σε επίσκεψη μου στο αρχείο του Μουσείου το Μάϊο του 1997, και διαπίστωσα ότι δεν είναι μόνο τέσσερα τεύχη.
Τα χειρόγραφα του Κονδυλάκη είναι έξι τεύχη. Αποτελούνται από δύο τετράδια μικρού μεγέθους με μαντινάδες, παροιμίες, ανέκδοτα, καθαρογλωσσίδια και αινίγματα και 4 μικρά σημειωματάρια με κρητικό λεξιλόγιο. Είναι γραμμένα με πένα ή με μολύβι, βιαστικά, ακατάστατα. Αυτά μαρτυρούν την αγωνία του Κονδυλάκη να θησαυρίσει ό,τι είχε ακούσει και ό,τι γνώριζε βιωματικά ο ίδιος. Η συγκίνησή μου ήταν μεγάλη. Ατόφιο όπως ήταν αυτό το υλικό, σε συνεργασία με την Ε.Σ.Η.Ε.Α., συνέβαλα στην προσπάθεια να μικροφιλμογραφηθεί, να εκτυπωθεί και τελικά να δεθεί σε έξι τόμους. Αυτοί οι τόμοι φιλοξενούνται τώρα στο Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Βιάννου, όπου υπάρχει ένα τμήμα αφιερωμένο στο βιαννίτη συγγραφέα. Ελπίζω κάποτε να υπάρξει στη Βιάννο ένας μεγαλύτερος χώρος έρευνας και μελέτης του παραμελημένου θα έλεγα, αλλά τόσο αξιόλογου βιαννίτη λογοτέχνη.
Ο καθηγητής Θεοχάρης Δετοράκης αναφέρει: «...Ο Κονδυλάκης είναι «περισσότερο Κρητικός από τους μεγάλους λογοτέχνες της νήσου, τον Καζαντζάκη και τον Πρεβελάκη, είναι περισσότερο γνήσιος. Αυτό σημαίνει ότι έχει πλήρη συνείδηση της εποχής του, της ιστορίας και της ζωής του τόπου του, των συγκλονιστικών ιστορικών εξελίξεων στην Κρήτη κατά την τελευταία περίοδο της τουρκοκρατίας. Δεν γράφει εξ αποστάσεως, από τη σκοπιά του λόγιου, δεν γράφει αναμνήσεις, (...) αποκρυσταλλώνει στο έργο του τη ζώσα και δρώσα πραγματικότητα της εποχής του …..».
Το λαογραφικό υλικό, που περιέχουν τα χειρόγραφα τετράδια του Κονδυλάκη, τιτλοφορείται από τον ίδιο ως μαντινάδες, παροιμίες, παρατσάφαρα, αινίγματα, ιστορίες. Εκδόθηκε δε το 1987 από τον καθηγητή Θεοχάρη Δετοράκη με τίτλο «Ανέκδοτα λαογραφικά Κρήτης» και δαπάνη του Συλλόγου Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ηρακλείου. Σας αναφέρω μερικές μαντινάδες από τη συλλογή του Κονδυλάκη.

Ώστε να στέκουν τα βουνά
θα στέκω στη φιλιά σου
θα στέκω στην αγάπη σου
και σένα πάλι ?ξα σου.
Όντεν ανθεί η γι-αμυγδαλιά
κι ο πεύκος όντε δένει
κι η κοπελιά σα στολιστεί
το νου τ? ανθρώπου παίρνει.
Εδά ν? αργά κι εδά ν? καλά
τα όξω δροσινιάζουν,
χαρές σ? εκείνες τσι καρδιές
που δεν αναστενάζουν.
Πότες και πότες περπατώ,
πότες και πότες στέκω,
πότες και πότες αγλακώ
και πότες πότες θέτω.
Χίλια μαχαίρια και σπαθιά
χάμαι στη γη στρωμένα,
τσαλοπατώ τα και περνώ
κι έρχομαι μετά σένα.

Στα χειρόγραφα τεύχη περιλαμβάνεται το Κρητικό λεξιλόγιο. Συγκεκριμένα στο εξώφυλλο του πρώτου τετραδίου ο Κονδυλάκης γράφει με μελάνι: «Κρητικόν Λεξιλόγιον. Συλλογή Ι. Δ. Κονδυλάκη. Η γλωσσική κατάσταση της Κρήτης από 1869-1919». Υπάρχει συμπλήρωμα λεξιλογίου και στο πέμπτο τετράδιο με τίτλο «Λαογραφική ύλη της Κρήτης. Συλλογή Ι. Δ. Κονδυλάκη 1919 (Ηράκλειον). Λεξιλόγιον Κρήτης 1870 - 1919.» Το Κρητικό λεξιλόγιο του Κονδυλάκη έχει εκδοθεί από τη Βικελαία Βιβλιοθήκη στη σειρά των Φιλολογικών και Ιστορικών εκδόσεών της, με επιμέλεια του καθηγητή Πανεπιστημίου Θεοχάρη Δετοράκη, το 1990.
Η συλλογή των 3.700 λέξεων του Κρητικού λεξιλογίου του Κονδυλάκη αποτελεί σημαντική συμβολή στην Κρητική λεξικογραφία.
Ο καθηγητής γλωσσολογίας Χριστόφορος Χαραλαμπάκης σε ανακοίνωσή του στο Α` Διεθνές Συνέδριο για τον Κονδυλάκη, που έγινε στα Χανιά το 1996, αναφέρει: «...υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν τις λεξικογραφικές του ικανότητες, οι οποίες δεν στηρίζονται σε ειδικές γνώσεις, αλλά στη διαισθητική του ικανότητα να εντοπίζει το αξιοπρόσεκτο και ενδιαφέρον, το σπάνιο και το δυσερμήνευτο ή δυσετυμολόγητο, τη λέξη που κινδύνευε να χαθεί οριστικά μαζί με τους γεροντότερους Κρητικούς που τη χρησιμοποιούσαν στην καθημερινή τους επικοινωνία. Η ικανότητα του συνδέεται με την όλη γλωσσική του ευαισθησία, με το ταλέντο του να χρησιμοποιεί στο λογοτεχνικό του έργο αναντικατάστατες λέξεις της Κρητικής διαλέκτου, οι οποίες δένουν αρμονικά με το περιβάλλον και την όλη ατμόσφαιρα που δημιουργούν οι ήρωες των έργων του».
Πεζογράφος απαράμιλλος ο Κονδυλάκης, ανήκει στη γενιά του Παπαδιαμάντη, του Καρκαβίτσα, του Μωραϊτίδη, του Χρηστοβασίλη, οι οποίοι γράφουν όλοι για το χωριό, για το νησί τους, το οποίο άφησαν για να μετατοπιστούν στο αστικό περιβάλλον της Αθήνας.
Τα έργα του διαβάστηκαν πολύ όσο ζούσε και συνεχίζουν και σήμερα να προσελκύουν το ενδιαφέρον. Μαζί με τον Παπαδιαμάντη (Φόνισσα) υπήρξε ο εισηγητής του λογοτεχνικού είδους της νουβέλας, ενός είδους που παρεμβαίνει ανάμεσα στο μυθιστόρημα και το διήγημα χωρίς να έχει την έκταση και την πολύπλοκη σύνθεση του πρώτου ή τη συντομία και την απλούστερη μορφή του δεύτερου. Ασάφεια, κενολογία αμετροέπεια, προχειρογραφία δε χωρούν στα κείμενα του Κονδυλάκη. Μένει πάντα στο ουσιώδες και η διατύπωση των σκέψεών του γίνεται απλά, λιτά και κατανοητά. Αβλεψίες στην έκφραση και γλωσσικά ολισθήματα σπάνια διαπιστώνονται στο έργο του, ενώ με άνεση αποδίδει λεπτά διανοήματα και απαλές αποχρώσεις φευγαλέων συναισθημάτων. Όπως ο Παλαμάς κι ο Μυριβήλης ομολογούσαν ότι δούλευαν επίμονα τη φράση τους, έτσι κι ο Κονδυλάκης δεν έγραφε αβασάνιστα. Ίσως να έφταιξε και αυτό ώστε να ανήκει στις περιπτώσεις των ολιγογράφων λογοτεχνών, όπως ο Σολωμός και ο Καβάφης. Το πολύ γνωστό μυθιστόρημα του ο «Πατούχας» πρωτοδιαβάστηκε ως επιφυλλίδα στην «Εφημερίδα» από 14 Απριλίου - 1 Ιουνίου 1892. Με προσθήκη και βελτιώσεις τυπώθηκε στην οριστική του μορφή το 1916 από τις εκδόσεις Φέξη.
Είναι το πιο ολοκληρωμένο έργο του Κονδυλάκη, και όπως ομολογούσε και ο ίδιος, γράφτηκε στα διαλείμματα των συνεδριάσεων της Βουλής, όπου παρευρισκόταν για την «ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ» του Κορομηλά.
Αν κάμομε μια αναδρομή στους «ήρωες» που έχει αναδείξει η νεοελληνική πεζογραφία στο μυθιστόρημα, στο διήγημα, στο θέατρο, θα δούμε τον Πατούχα να προβάλλει ανάμεσα τους ζωηρός και ζωντανός, σαν να μην έχει εγκατασταθεί καθόλου χρόνος ανάμεσα σε μας και στις σελίδες που τον πρωτοπαρουσίασαν ως πλατυπόδαρο γιο του Σαϊτονικολή. Η δράση του Πατούχα τοποθετείται στα 1863, δηλαδή 3 χρόνια πριν τη μεγάλη επανάσταση του 1866 - 1869.
Σε κάποιο σημείο γράφει:
« Ο Μουδίρης εκάθητο εις την μικράν υπόστεγον αυλήν του τζαμιού μετά του Ιμάμη κ?εκάπνιζον τα μακρά των τσιμπούκια, ομιλούντες εις γλώσσαν ελληνικήν, την οποίαν εκαρύκευον με τουρκικάς λέξεις.
Από της θέσεως εκείνης ο Μουδίρης ηδύνατο να περιλάβη δι? ενός βλέμματος σχεδόν ολόκληρον το χωριό, το οποίον εκείθεν αρχόμενον και απλούμενον εις το επίπεδον της αγοράς και της τουρκικής συνοικίας εξετείνετο έπειτα αμφιθεατρικώς επί των κλιτύων του βουνού, ευρύ και φαιδρόν, ως γελαστόν πρόσωπον, εν μέσω πλαισίου εξ ελαιώνων και δασών καταρρύτων».
Ο Κονδυλάκης με ματιά εύθυμη, ψυχογραφική, ηθογραφική ζωντανεύει το ιστορικό και κοινωνικό περιβάλλον του χωριού, δίδοντας παράλληλα πλούσιο λαογραφικό υλικό μα και γλωσσικό, διότι, παρά την απλή καθαρεύουσα που χρησιμοποιεί, οι διάλογοι των ηρώων του είναι σε ζωντανά, γνήσια κρητικά. Το δε κωμικό στοιχείο είναι διάσπαρτο στο κείμενο.
Αναφέρει: « Μόνον η Μαργή επέστρεψεν, αλλ? εις αξιοθρήνητον κατάστασιν, διάβροχος από κεφαλής μέχρι ποδών, ως ναυαγός, κρατούσα μόνον το πλουμιστό «προσώμι».

- Είντά ?παθες, την ηρώτησεν η Καλλιώ ταραχθείσα. Έπεσες ;

- Ο Πατούχας... ο Πατούχας ο αναθεματισμένος … εψέλισσε η κόρη, μη κατορθώνουσα από τους λυγμούς να τελειώση την φράσιν.

Και τα δάκρυά της επέτεινον το θέαμα της υγρασίας, ως δια να παραστήσουν τραγικώτερον το γεγονός.

- Είντα σούκαμ? ο Πατούχας;

-Μια πέτρα μου ?ριξε.. και μου ?σπασε το σταμνί στον ώμο μου, κατώρθωσεν επί τέλους να είπη η Μαργή.

- Μα πώς! εκουζουλάθηκε ; είπεν η Καλλιώ απορρούσα.

- Κατέω και ?γώ είντα του ?ρθε του νεραϊδή ;

Οι ήρωες του Πατούχα είναι κάτοικοι του χωριού της Βιάννου. Η Σπυριδολενιά είναι η Σπυριδογιάνναινα, η διάσημη ψεγαδιάστρα, ο Αστρονόμος είναι ο Στειοτονικολής ο μετεωρολόγος του χωριού, ο Πατούχας είναι ο Γουρνεζομανώλης από το Λουτράκι.
Επιδέξιος και ευχάριστος αφηγητής, με λεπτή ειρωνεία και εξυπνάδα δίνει μέσα από μια εξαιρετική διαύγεια ύφους, δροσιάς και ζωντανής διαγραφής της φύσης και των προσώπων ένα πραγματικό έργο τέχνης. Ο Πατούχας είναι ο πρόγονος του έπους του Καζαντζάκη. Την «Πρώτη Αγάπη» την έγραψε ο Κονδυλάκης προς το τέλος της ζωής του στα Χανιά. Εκεί πρωτοτυπώθηκε από το τυπογραφείο του Φορτσάκη. Θεωρείται το «κύκνειο άσμα του». Ενώ δεν ξεκόβει από τα ηθογραφικά πλαίσια, κάνει περιγραφές ιδιόρρυθμων και απροσδόκητων ψυχολογικών διακυμάνσεων και αντιδράσεων. Γενικά είναι έργο ηθογραφικό, ρεαλιστικό, ψυχολογικό.
Εδώ ο Κονδυλάκης, πολύ πριν από την επικράτηση της θεωρίας του Φρόυντ κάνει βαθιά ψυχολογική ανάλυση στους χαρακτήρες του έργου του. Με μαεστρία παρουσιάζει τον εσωτερικό κόσμο των ηρώων του, τις ενστικτώδεις επιθυμίες τους, τις ψυχολογικές συγκρούσεις και γενικά τις πιο λεπτές πτυχές της ανθρώπινης ψυχής. Είναι το μοναδικό έργο που πρόλαβε να γράψει στη δημοτική. Ομολογεί πως έγραψε τη νουβέλα αυτή στη δημοτική, γιατί μόνο με τη δημοτική μπορούμε να εκφράσομε απλά εκείνο που νοιώθουμε. Μόνο η δημοτική δίνει στα αισθήματα το λυρισμό που δονεί τη ψυχή και συγκλονίζει την καρδιά.
Το «Όταν ήμουν δάσκαλος» είναι μια συλλογή, με την ομώνυμη νουβέλα και δεκαεφτά άλλα μικρότερα διηγήματα. Πρωτοτυπώθηκε το 1916 από τη Λογοτεχνική Βιβλιοθήκη Φέξη και επανεκδόθηκε μετά το θάνατό του από τον Ελευθερουδάκη.
Τα πρόσωπα εδώ είναι άτομα που συναναστράφηκε πιθανώς όταν ήταν δάσκαλος. Γράφει σε πλαίσια ψυχολογικά και ηθογραφικά με εντονότερο χιούμορ αλλά και τραγικότητα.
Στην «Πρώτη Αγάπη», στο «Μαύρο γάτο», στο «Ο Πάροικός μου» και σε άλλα επεκτείνεται σε νευρωτικούς ήρωες, σε παθολογικές περιπτώσεις και συχνά δημιουργεί μια βαριά υποβλητική ατμόσφαιρα. Όμως τα πράγματα εξισορροπούνται με την ύπαρξη τραγικού μεν αλλά και κωμικού στοιχείου. Ο Κονδυλάκης μας παραπέμπει στην αρχή της συνύπαρξης των αντιθέτων, ως στοιχείων συνυφασμένων με τη ζωή.
Συχνά ξεκινά μιαν ιστορία εύθυμα και καταλήγει δραματικά. αλλά και το αντίστροφο ένα σοβαρό θέμα καταλήγει ευτράπελο. Στα αφηγήματά του ο Επικήδειος, η Κακία μας, το Δώρο του γενίτσαρου, συναντούμε ανάλογα επεισόδια και φόρμουλες που υπάρχουν και στη πολιτιστική μας παράδοση αλλά και στη Κρητική Λογοτεχνία. Στην Ερωφίλη ο Χορτάτζης λέει:

Τα γέλια και τα κλαήματα

με τη χαράν η πίκρα

μιαν ώρα εσπαρθήκασι

κι ομάδι εγεννηθήκα (ΕΡΩΦΙΛΗ 1 - 2)

4ο μέρος (τελευταίο)


Στο χρονογράφημα «Φερτ αρμ!», που δημοσιεύτηκε στο «Εμπρός» το Νοέμβριο του 1896, αναφέρει: «Και από τα τραγικώτερα των γεγονότων δύσκολα να λείψη το κωμικόν _ δια τούτο οι αληθέστεροι των δραματικών ποιητών είναι εκείνοι οι οποίοι εις τας τραγωδίας των παρεισάγουν και εν κωμικόν πρόσωπον, το οποίον, ενώ μετριάζει την στυγνήν μονοτονίαν της τραγωδίας, εξαίρει αφ? ετέρου δια της αντιθέσεως τους τραγικούς χαρακτήρας και δίδει άρτιον τον χρωματισμόν της αληθείας εις το έργον».

Το ταλέντο του Κονδυλάκη να δημιουργεί έκπληξη και εναλλαγή πικρού - γλυκού καταγράφεται στο διήγημά του έντονα «Επικήδειος». Εδώ ο Κονδυλάκης προβάλλει με τέχνη τις αντιδράσεις των ηρώων του, που δημιουργεί ο πειρασμός του γέλιου σε μια κηδεία. Έτσι γράφει ένα από τα μοναδικά χιουμοριστικά κείμενα της νεοελληνικής μας λογοτεχνίας. Πρωτοδημοσιεύτηκε στις 24 Οκτωβρίου του 1896 στην εφημερίδα «Εστία».
Από την εποχή του Όθωνα και την επανάσταση του Ναυπλίου είναι εμπνευσμένο το ιστορικού χαρακτήρα μυθιστόρημα του «Το 62 κάτω ο Τύραννος». Το πρωτοδημοσίευσε ως επιφυλλίδα (σε συνέχειες) στην Εφημερίδα «Σκριπ» από τον Οκτώβριο του 1895 έως τον Ιούνιο του 1896. Εδώ ο Κονδυλάκης εκθέτει με γνώση την εσωτερική και διεθνή πολιτική κατάσταση, κάνει κρίσεις και προβάλλει τα ιδεολογικά ρεύματα που επηρεάζουν τους νέους της εποχής.
Με το ψευδώνυμο Βαρδής Γύπαρης δημοσιεύει για πρώτη φορά το έργο του «Οι Άθλιοι των Αθηνών» στο περιοδικό «ΕΣΤΙΑ» από τον Ιούνιο ως το Νοέμβριο του 1894. Σε βιβλίο κυκλοφόρησε το 1914 από τον εκδότη Ιωάννη Τσορώνη. Είναι το πρώτο εικονογραφημένο ελληνικό μυθιστόρημα και ίσως και το πρώτο ρεαλιστικό μυθιστόρημα που γράφτηκε στην Ελλάδα. Επηρεασμένος από την νέα ρεαλιστική νατουραλιστική γραφή στη Γαλλία, η οποία εκπροσωπείται από τους συγγραφείς Balzac, Flaubert, Emil Zola, τους οποίους διαβάζει ο Κονδυλάκης, προχωρεί και εκείνος σε νέο τρόπο γραφής. Στο ρεαλιστικό μυθιστόρημα τα πρόσωπα και η δράση τους απορρέουν κατευθείαν από τα σπλάχνα της κοινωνίας. Και ο Κονδυλάκης στους «Άθλιους των Αθηνών» δίνει πλήθος χαρακτήρων και καταστάσεων της τότε αθηναϊκής κοινωνίας. Αισθητή γίνεται αμέσως από τον τίτλο η επίδραση που είχε υποστεί ο Κονδυλάκης, φυσικά ως ένα βαθμό, από το έργο «Άθλιοι» του Βίκτωρος Ουγκώ. Όμως ο μεν Κονδυλάκης θίγει και καταδικάζει την αδικία και τη διαφθορά της κοινωνίας, ενώ ο Hugo μας διδάσκει τη δικαιοσύνη, την αλήθεια και τη φιλανθρωπία.
Εκτός από τη συγγραφή χρονογραφημάτων, άρθρων και λογοτεχνικών έργων, ο Κονδυλάκης έχει να επιδείξει και αξιόλογο μεταφραστικό έργο.
Θαύμαζε τους κλασικούς συγγραφείς και τους διάβαζε από το πρωτότυπο ιδιαίτερα τον Ξενοφώντα και τον Λουκιανό.
Έκαμε αριστοτεχνικά τη μετάφραση από τα αρχαία ελληνικά των «Απάντων του Λουκιανού», που κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Φέξη. Αυτή είναι η πρώτη μετάφραση του Λουκιανού στα νέα ελληνικά.
Ο Παύλος Νιρβάνας σε συνεδρία της Ακαδημίας Αθηνών στις 8 Μαρτίου του 1928, αφού ονομάζει το Λουκιανό γενάρχη του ελληνικού χρονογραφήματος, τον συνδέει με τον Κονδυλάκη, τονίζοντας πως αν υπήρχαν εφημερίδες το 2ο μ.Χ. αιώνα ο Λουκιανός θα είχε αναλάβει τη χρονογραφική στήλη.

Ο Κονδυλάκης μετέφρασε και γαλλικά μυθιστορήματα, τα οποία αρχικά δημοσίευσε σε συνέχειες στις αθηναϊκές εφημερίδες.

Τον Ιούλιο του 1997 επισκέφτηκα τη Βιβλιοθήκη της Βουλής. Μέσα στους παλιούς κιτρινισμένους τόμους των Εφημερίδων, που φυλάσσονται εκεί, φιλοξενούνται και δημοσιεύματα, άρθρα, χρονογραφήματα, γραμμένα από λογοτέχνες όπως ο Νιρβάνας, ο Ξενόπουλος, ο Μελάς, ο Κονδυλάκης. Μετά από προσωπική έρευνα, εντόπισα στους τόμους της αθηναϊκής εφημερίδας «Εφημερίς» το μυθιστόρημα του Θεόφιλου Γκωτιέ «Καπετάν Φρακάσας», μεταφρασμένο από τον Ιωάννη Κονδυλάκη. Είναι δημοσιευμένο σε συνέχειες από τις 14 Απριλίου του 1894 έως τις 4 Αυγούστου του ίδιου χρόνου. Ο Διαβάτης είχε μεταφράσει από τα γαλλικά ολόκληρο το έργο του Γκωτιέ και μάλιστα με εξαιρετική ακρίβεια στην απόδοση του, πράγμα που έδειξε η σύγκριση της μετάφρασης με το γαλλικό πρωτότυπο του Γκωτιέ. Σ? αυτό το μυθιστόρημα κρύβεται η πιο λεπτομερής περιγραφή το Παρισιού της εποχής εκείνης, σύμφωνα με τον καθηγητή Σταμάτη Φιλιππίδη.
Στην εφημερίδα του Ηρακλείου «Ηράκλειον» που εξέδιδε ο Στυλιανός Μ. Αλεξίου, στο φύλλο της 28ης Απριλίου του 1894, αναφέρονται τα εξής: «Ο Καπετάν Φρακάσας, το θαυμάσιον μυθιστόρημα του Θεόφιλου Γκωτιέ, ήρχισεν εκδιδόμενον εν Αθήναις εις φυλλάδια και δημοσιευόμενον εν τη επιφυλλίδι της κρατίστης «Εφημερίδος» μεταφρασμένον υπό του προσφιλούς συμπολίτου ημών Ιωάννη Κονδυλάκη.»
Μεταφρασμένο από τον ίδιο έχομε και το γαλλικό μυθιστόρημα «Η Καταστροφή» του Αιμίλιου Ζολά. Η «Καταστροφή πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες, στην ίδια εφημερίδα «ΕΦΗΜΕΡΙΣ» πριν από τον «Καπετάν Φρακάσα». Προφανώς με το πέρας των δημοσιεύσεων και μετά από απαίτηση των αναγνωστών η «Καταστροφή» επανεκδόθηκε σε μορφή βιβλίου το 1892. Στην έκδοση αυτή αναφέρεται καθαρά ως μεταφραστής ο Ιωάννης Κονδυλάκης, χωρίς ψευδώνυμο. Θα ήταν ευχής έργον να υπήρχε τρόπος να επανεκδοθούν αυτές οι δυο μεταφράσεις, ώστε να έχομε έστω ένα μέρος από το μεταφραστικό έργο του Διαβάτη.
Το 1918 ο Κονδυλάκης νοιώθει πολύ μεγάλη καταβολή δυνάμεων και αποφασίζει να εγκαταλείψει την Αθήνα. Η υγεία του έχει κλονιστεί και κατεβαίνει στην Κρήτη. Πηγαίνει στα Χανιά, όπου πραγματοποιεί την έκδοση της «Πρώτης Αγάπης», και μετά στο Ηράκλειο και στη Βιάννο. Από τα Χανιά με διαβατήριο που εκδόθηκε την 29 Νοεμβρίου 1919, -έχω φωτοαντίγραφό του-, φεύγει με πλοίο για την Αλεξάνδρεια με σκοπό να περάσει και από την Κύπρο.
Στο χρονογράφημά του «Μια περιπέτεια από Χανίων εις Αλεξάνδρειαν», που δημοσιεύτηκε σε συνέχειες μετά τον θάνατόν του από 9 Ιουλίου - 16 Αυγούστου στη «Νέα Εφημερίδα», γράφει: «Ήλπιζα να συμπληρώσω την μελέτην επί τόπου ενός μαθήματος των Αλεξανδρινών χρόνων, το οποίον προ πολλού έχω κατά νουν, να μεταβώ δε έπειτα εις Κύπρον και να γράψω». Δυστυχώς όμως το ταξίδι αυτό ήταν για εκείνον ένα κακό όνειρο χωρίς εκπλήρωση των προσδοκιών του. Και συμπληρώνει: «Εκ των Ελλήνων λογίων της Αλεξανδρείας ο ποιητής Κ. Καβάφης, τον οποίον ατυχώς δεν συνήντησα, προσπαθεί να ανασυνδέσει το νήμα της αλεξανδρινής φιλολογίας».
Απογοητευμένος γενικά φεύγει από την Αλεξάνδρεια και γυρίζει στην Ελλάδα.
Στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1919 ήρθε στο χωριό που γεννήθηκε, την Άνω Βιάννο. Εδώ θα παραμείνει 15 μέρες και εδώ κλείνει και ένας κύκλος τόσο λογοτεχνικός όσο και βιολογικός για τον Κονδυλάκη. Θα ζήσει τις τελευταίες μέρες της ζωής του στον αγαπημένο του τόπο, στον τόπο της πηγής της έμπνευσής του και θα γράψει τα 12 τελευταία του χρονογραφήματα, με το γενικό τίτλο «ΕΚ ΒΙΑΝΝΟΥ», τα οποία δημοσιεύτηκαν στη «Νέα Εφημερίδα» του Μουρέλλου. Στην ίδια εφημερίδα είχε δημοσιεύσει και άλλα χρονογραφήματα από τους τελευταίους μήνες του 1918 μέχρι τον Απρίλιο του 1919.
Επιστρέφει για λίγο στην Αθήνα, αλλά η υγεία του όλο και χειροτερεύει. Υπάρχει το τελευταίο του γράμμα προς τον Μιλτιάδη Μαλακάση, στο οποίο γράφει: «Δια να μείνω αυτού είναι ανάγκη να επανέλθω εις την καθημερινήν δημοσιογραφίαν, αλλά αυτό μου είναι πλέον αδύνατον».
Σε μια συνομιλία του με το Σπύρο Μελά του είπε: «Είχα τόσα να γράψω, αλλά σπατάλησα τη ζωή μου στις εφημερίδες και τα χαρτιά. Έζησα μαγκούφης στου Ζαχαράτου και την Αθηναϊκή Λέσχη. Αλλά τώρα θα μεταβώ στο Ηράκλειο και θα γράψω για τον εαυτό μου, όσα δεν έγραψα σ? όλη μου τη ζωή».
Αποχαιρετά οριστικά την Αθήνα και έρχεται στις αρχές του 1920 στο Ηράκλειο. Όμως δυστυχώς η υγεία του εξελίσσεται πολύ άσχημα. Βαριά άρρωστο τον βρήκε ο θάνατος στις 25 Ιουλίου του 1920 στο Πανάνειο Νοσοκομείο και κηδεύθηκε στο ναό του Αγίου Μηνά με δημόσια δαπάνη.
Από το 1884 που έγραψε τα πρώτα του διηγήματα μέχρι το 1919λ που έγραψε τα τελευταία του χρονογραφήματα με τίτλο «ΕΚ ΒΙΑΝΝΟΥ» στην εφημερίδα «Νέα Εφημερίς» του Μουρέλλου στο Ηράκλειο ο Κονδυλάκης έκαμε μια ξεχωριστή κατάθεση πνευματικής και ψυχικής δημιουργίας και εύλογα κατατάσσεται στους αξιολογότερους των Ελληνικών Γραμμάτων.
Υπήρξε λογοτέχνης, πεζογράφος, διηγηματογράφος, ηθογράφος, ψυχογράφος, λαογράφος, δάσκαλος, δημοσιογράφος, χρονογράφος, ιστορικός, πολεμικός ανταποκριτής, συγγραφέας σχολικών βιβλίων, μεταφραστής του Λουκιανού, του Γκωτιέ, του Ζολά, μα πάνω από όλα Κρητικός.
Ο Πέτρος Χάρης γράφει: «...Ο Καζαντζάκης και ο Κονδυλάκης, δύο διαφορετικές δυνάμεις, αλλά ένα μέγεθος, μια ψυχή και μια ομορφιά».
Στα ανεξάλειπτα ίχνη που άφησε ο Κονδυλάκης είναι αποτυπωμένη η πολιτιστική μας ταυτότητα. Το ήθος, το πνεύμα και η λεβεντιά της κρητικής ράτσας. Μας έδωσε έργα από τα λαμπρότερα των Νεοελληνικών μας γραμμάτων.
Στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης, σ? αυτό το ραγδαία εξελισσόμενο παγκόσμιο γίγνεσθαι, η παρουσία μας ως Ελλήνων χρειάζεται να είναι ταυτισμένη μ? αυτήν της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, της πολιτιστικής μας ταυτότητας. Εμείς οι εκπαιδευτικοί μέσα από τη σχολική πράξη μπορούμε να φέρομε τα παιδιά μας πιο κοντά σ? αυτούς τους θησαυρούς.
Σ? αυτή μας τη προσπάθεια ο Κονδυλάκης μας είναι πολύτιμος. Με επιλογή αποσπασμάτων από το έργο του μπορούμε να διδάξομε μέρος της ιστορίας μας, λαογραφία, λογοτεχνία, γλώσσα, ακόμα και κομμάτι της ιστορίας της παλιάς πόλης του Ηρακλείου. Το Υπουργείο δυστυχώς ελάχιστα κείμενα του Κονδυλάκη έχει συμπεριλάβει στα σχολικά βιβλία. Ένα - δύο μόνο. Διαθεματικά ή μέσω της ευέλικτης ζώνης ή του προγράμματος «Μελίνα» μπορούμε να πραγματοποιήσομε το στόχο μας τόσο στο Γυμνάσιο όσο και στο Λύκειο.
Διαβάζοντας Κονδυλάκη οι μαθητές μας, γνωρίζουν την πατρίδα τους, την γνήσια Κρήτη μας, γνωρίζουν καλύτερα τις ρίζες τους, γνωρίζουν τον εαυτό τους.

Πρόταση διδασκαλίας


Τα ίχνη που άφησε ο «Διαβάτης» είναι θεμελιωμένα σε σταθερές πανανθρώπινες αξίες.

Ο Κονδυλάκης έζησε από κοντά την Κρητική Ιστορία και τη βίωσε σε καθοριστική για το γένος μας εποχή.

Αν θέλουμε να προσεγγίσομε την Κρητική πολιτιστική μας ταυτότητα ή αν θέλουμε εμείς οι εκπαιδευτικοί να διδάξομε διαθεματικά ή μέσω της ευέλικτης ζώνης ή στο πλαίσιο του προγράμματος «Μελίνα» γνώσεις ιστορίας, λαογραφίας, λογοτεχνίας, παραγωγής λόγου, το έργο του Κονδυλάκη, που είναι μεν γραμμένο στην καθαρεύουσα, αλλά σε μια καθαρεύουσα απλή και γοητευτική, θα μας βοηθήσει πολύ.

Πρόταση διδασκαλίας

Μέσα από τα παρακάτω κείμενα του Κονδυλάκη μπορεί να πραγματοποιηθεί διδασκαλία μέρους της Κρητικής Ιστορίας και συγκεκριμένα της περιόδου των μεγάλων κρητικών επαναστάσεων μέχρι την Ενώση της Κρήτης με την Ελλάδα.

1) Με επιλογή αποσπασμάτων από τα διηγήματα του Κονδυλάκη «Αλέστα» και «Αναμνήσεις Γυναικοπαίδου» μπορούμε να πάρομε πληροφορίες για την επανάσταση του 1866 - 1869
2) Από το διήγημα «Ημέραι κινδύνων και φόβου» στοιχεία για τον πόλεμο του 1877
3) Από το σχολικό βιβλίο της Ιστορίας και Γεωγραφίας της Κρήτης, που έγραψε ο Κονδυλάκης, όπου δίδεται πληθώρα υλικού, αντλούμε πληροφορίες από τα μυθικά χρόνια μέχρι την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
4) Από το διήγημα : «Η ολοκαύτωσις του Αρκαδίου» (8-11-1866) πληροφορούμαστε όλο το ιστορικό του ηρωικού γεγονότος.
Από το «Η Γραμβούσα» μαθαίνομε για την επανάσταση του 1821 στην Κρήτη
5) Από τα δημοσιεύματα «Η χλωρίς της Κρήτης», το λιακόνι, το ένδυμα, Κρητικαί παραδόσεις, ο δαίμων κατά τους Κρήτας, Κρητικαί δοξασίαι, οι Καινούργιοι σκοποί, τα Χανιά, το Ηράκλειον, οι Αρχάνες, η Βιάννος, εκ Βιάννου κ.λ.π. μπορούμε να αντλήσουμε λαογραφικό υλικό και γενικότερες πληροφορίες για το περιβάλλον της Κρήτης και το βίο των Κρητικών.
6) Από τις μαντινάδες, τις παροιμίες, τα αινίγματα και τραγούδια μπορούμε να έχομε ενδιαφέροντα στοιχεία για την Κρήτη
7) Το έργο που κατεξοχήν προσφέρεται για περισσότερες δραστηριότητες είναι ο Πατούχας. Έστω κι ένα απόσπασμα μπορεί να διδαχτεί και να αναλυθεί. Σταδιακά οι μαθητές μπορούν να γνωρίσουν την υπόθεση του έργου, να έρθουν σε άμεση επαφή με τη γλωσσική παράδοση της Κρήτης, να γνωρίσουν τους βασικούς χαρακτήρες του έργου και να κρίνουν πράξεις και στάσεις. Ακόμα μπορούν να αντιληφθούν το ιστορικό, λαογραφικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής που εξελίσσεται το έργο και να κάμουν συγκρίσεις με τη σημερινή εποχή. Αν ο χρόνος το επιτρέπει, η θεατρική προσέγγιση θα ήταν μια ακόμα σπουδαία εμπειρία. Η δραματοποίηση ή έστω η ανάγνωση αποσπασμάτων του κειμένου με επένδυση κρητικής μουσικής ή η έρευνα στα θέατρα της πόλης για το αν έχει παιχτεί ο Πατούχας στην πόλη μας και πόσες φορές, θα προκαλούσε στους μαθητές μας συγκινήσεις και θα έδιδε το μέγεθος της απήχησης του έργου του Κονδυλάκη.
Τέλος γενικότερες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του Κονδυλάκη θα τους αποκάλυπταν πόσο κοντά μας έζησε ο κρητικός λογοτέχνης και πώς τα ίχνη του μένουν ανεξάλειπτα.
Κάνοντας μια επίσκεψη στην Άνω Βιάννο, την πατρίδα του, θα γνώριζαν τον τόπο που τον ενέπνευσε και θα διαπίστωναν ότι το χιούμορ στα έργα του Κονδυλάκη είναι το βιαννίτικο χιούμορ, το βιαννίτικο πνεύμα, που μέχρι σήμερα υπάρχει, αναλλοίωτο σε πολλούς χαρισματικούς Βιαννίτες. Η επίσκεψη στον πανέμορφο αυτό τόπο θα μας κάμει να νοιώσομε πιο πολύ τα έργα του Κονδυλάκη.
Η επίσκεψη δε στο Μουσείο της Άνω Βιάννου, όπου μαζί με τα εκθέματα υπάρχει και η γωνιά του Κονδυλάκη, θα συμβάλλει στο να ζωντανέψει μπροστά τους ολάκερη η Βιάννος του «Πατούχα» και ο «Πατούχας» της Βιάννου και του ΔΙΑΒΑΤΗ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ιωάννη Κονδυλάκη, «Κρητικόν Λεξιλόγιον», επιμέλεια Θεοχάρη Δετοράκη, Εκδόσεις Βικελαίας Βιβλιοθήκης, Ηράκλειο, 1990
• Ιωάννη Κονδυλάκη, «Ανέκδοτα Λαογραφικά Κρήτης», επιμέλεια Θεοχάρη Δετοράκη, Ηράκλειο, 1987
• «Άπαντα Κονδυλάκη», επιμέλεια Γιώργη Πικρού, Εκδόσεις Δεδεμάδη, Αθήνα
• «Άπαντα Κονδυλάκη», επιμέλεια Μανόλη Πατεραντωνάκη, Εκδόσεις Π. Οικονόμου, Αθήνα, 1969 κ.ε.
• «Άπαντα Κονδυλάκη», επιμέλεια Δήμητρας & Ιωάννας Φραγκάκη, Εκδόσεις «Αηδών», Αθήνα, 1961
• Πεπραγμένα του Α` Διεθνούς Συνεδρίου «Ο Ιωάννης Κονδυλάκης και το Έργο του», Χανιά, 1996
• Αφιέρωμα στον Ιωάννη Κονδυλάκη, Εφημερίδα Βιαννίτικα Νέα, Ηράκλειο 1977