KΝΩΣΟΣ ΚΡΗΤΗ - KNOSSOS CRETE

Αφιέρωμα

6/5/2000

Τα μεγάλα έργα στους αρχαίους χρόνους

ΜΕΡΟΣ Α'

Σχεδόν πάντοτε, η κατασκευή μεγάλων δημόσιων έργων είχε και έχει, εκτός των άλλων, και πολιτικά κίνητρα. Εκτός από την εξυπηρέτηση πρακτικών αναγκών και τον εκσυγχρονισμό της κρατικής υποδομής, τα εκάστοτε καθεστώτα τα εκμεταλλεύονταν ή τουλάχιστον προσπαθούσαν να τα εκμεταλλευτούν για να εξάρουν το έργο τους. Ενα φαινόμενο που θα το δούμε να επαναλαμβάνεται από την προδημοκρατική αρχαία Αθήνα ως τους νεώτερους χρόνους και τη σύγχρονη εποχή. Επομένως, το φαινόμενο της προβολής των κυβερνώντων μεγάλων έργων τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό είναι πανάρχαιο. Εδώ, δεν μιλάμε, βεβαίως, για μικροκομματικές σκοπιμότητες, όπως αυτές εκδηλώθηκαν στην προεκλογική περίοδο. Αν και αυτά, μέσα στο παιχνίδι της διαδοχής των καθεστώτων και των κυβερνήσεων, βρίσκονταν και εξακολουθούν να βρίσκονται στο προσκήνιο.

Στον κανόνα υπόκειται, φυσικά και η δημοκρατική Αθήνα των μνημειωδών κατασκευών του 5ου π.Χ., αλλά και λίγο νωρίτερα ή αργότερα. Γιατί και στα διαστήματα αυτά είχαν πραγματοποιηθεί μεγαλα δημόσια έργα.
Ποιό ήταν το ευρύτερο πολιτικό μήνυμα που έστελναν δεν είναι δύσκολο ν' αποκρυπτογραφηθεί. Διέδιδαν τις ιδέες της Αθήνας για τη Δημοκρατία και την κυριαρχία της στη Μεσόγειο. Ηταν εργαλεία εξυπηρέτησης της πολιτικής της, φυσικά, και ταυτοχρόνως εξυπηρετούσαν με τον ένα ή άλλο τρόπο τους πολίτες της.
Σύμφωνα με τους ειδικούς μελετητές, "η πολιτική βούληση και οι πολιτικές συγκυρίες που επικρατούν σε κάθε περίοδο εκφράζονται διαμέσου ιδιαζόντων ιδεολογικών μηνυμάτων και του μεγέθους τριών ποσοτικών κριτηρίων: Του συνολικού όγκου των έργων, της κατασκευαστικής εντάσεως και της χρηματοδοτήσεων" (Μ. Σακελλαρίου: "Η Αθηναϊκή Δημοκρατία").
Σε όλα αυτά να προσθέσουμε, βεβαίως, και τους άμεσους οικονομικούς στόχους. Οπως ήταν η προσέλκυση εμπόρων και μετοίκων. Πέραν, όμως, των πολιτικών και εμπορικών κινήτρων είχαμε φυσικά και την εκδήλωση των δραστηιροτήτων ενός κοινωνικού κράτους. Στα έργα έβρισκαν δουλειά καθε είδους τεχνίτες. Και μπορεί μεν από τα έσοδά τους να μη ζούσαν πλουσιοπάροχα, αλλά επιβίωναν.
Τώρα, αν σε αυτά προστεθεί και η τάση - για πολλούς λόγους - προς τον πολιτισμό, την αισθητική απόλαυση ή την πολυτέλεια και την προσωπική ή ομαδική προβολή, έχουμε το περίγραμμα των κινήτρων για την κατασκευή των μεγάλων έργων.

Τεκμήριο υπεροχής

Ο Θουκυδίδης το λέει καθαρά: Με τα έργα αυτά - και όχι μόνον - ήθελαν να καταδειχθεί η υπεροχή του αθηναϊκού πολιτεύματος. Απέναντι στο σπαρτιατικό και όλα τα υπόλοιπα κατ' επέκταση. Ετσι, σε τελευταία ανάλυση, αμβλύνονται οι αντιθέσεις ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς, τους δούλους και τους ελεύθερους, οι ιμπεριαλιστικές συμπεριφορές απέναντι στους συμμάχους και τόσες άλλες παρεμφερείς ανισότητες σε μια δουλοκτητική κοινωνία.
Τα μεγάλα έργα ήταν, ασφαλώς, μια εκδήλωση μεγαλείου, αλλά και μια μορφή εξωραϊσμού των φοβερών ανισοτήτων...
Ο Πλούταρχος σημειώνει με θαυμασμό τον αριθμό των έργων, την ταχύτητα με την οποία κατασκευάστηκαν, αλλά και την καλλιτεχνική τους ποιότητα. Για υπερβάσεις. Τα περισσότερα μεγάλα δημόσια έργα, ακόμη και σε περιόδους οικονομικής καχεξίας του κράτους της Αθήνας, έστελναν το μήνυμα προς όλες τις κατευθύνσεις, στους ίδιους τους Αθηναίους, σε συμμάχους και εχθρούς, ότι η πόλη ήταν πλούσια και δυνατή.
Ακόμη και όταν το μήνυμα αυτό δεν ήταν πια πειστικό σε μεταγενέστερες εποχές (μετά την επικράτηση των Μακεδόνων) το "σήμα" που εξέπεμπε ήταν πως η πόλη εξακολουθούσε να είναι ηγεμονεύουσα στον πολιτιστικο-καλλιτεχνικό τομέα.
Αλλά, ας πάρουμε τα συγκεκριμένα έργα από την αρχή ως τα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα. Μαρτυρείται, καταρχάς, η ανέγερση μνημείου προς τιμή των τυραννοκτόνων, Αρμόδιου και Αριστογείτονα. Μάλλον από οπαδούς του Κλεισθένη και προς υποδήλωση του δημοκρατικού φρονήματος και της αντίθεσης στην Τυραννίδα. Ενα μνημείο της ισονομίας, όπως έχει χαρακτηρισθεί. Αυτό ακριβώς το μνημείο θα αφαιρέσουν οι Πέρσες από την Αθήνα ως λάφυρο. Αργότερα και επί εποχής του Μ. Αλεξάνδρου θα βρεθεί στην πρωτεύουσά τους και θα μεταφερθεί ξανά στην Αθήνα.
Μετά την Εληνική νίκη στον Μαραθώνα (490 π.Χ.) αρχίζει να κτίζεται η Ακρόπολη προς τιμή της Αθηνάς. Πρόκειται για το οικοδόμημα που χαρακτηρίζεται ως "παλαιότερος Παρθενών". Κύριο χαρακτηριστικό του, η εκτεταμένη χρήση μαρμάρου, το οποίο δεν εισάγεται πια από την Πάρο, αλλά εξάγεται από το πρώτο λατομείο της Πεντέλης. Αυτός θα είναι και ο Παρθενών που λεηλατείται από τους Πέρσες το 480 π.Χ. και από όπου αφαιρείται το μνημείο των τυραννοκτόνων.

Ποτέ ξανά...

Αυτό, όμως δεν ήταν το μοναδικό που λεηλάτησαν οι εισβολείς. Ξέρουμε οτι ως αντίδραση μετά τη νίκη τους, οι Ελληνες ορκίστηκαν να μην ξανακτίσουν και να διατηρήσουν τα ερείπιά τους ως μνημεία. Πράγμα, όμως, που δεν τήρησαν μετά το 465 π.Χ.
Ενα άλλο μεγάλο έργο μετά τη νίκη επί των Περσών ήταν η Βασίλειος Στοά. η έδρα του άρχοντα Βασιλέα, όπου φυλάσσονταν οι παλαιοί νόμοι του αθηναϊκού κράτους, μα και τόπος συνεστιάσεων των πολιτών, ενδεχομένως και "αίθουσα" δικαστικών συνεδριάσεων. Αλλά και στην περιφέρεια, στους Δελφούς, μια στοά όπου συγκεντρώθηκαν τα λάφυρα από τους Ελληνομηδικούς πολέμους. Μια από τις πρώτες φροντίδες, ήταν η αποκατάσταση του μνημείου των τυραννοκτόνων που κατασκευάστηκε από τους ειδικούς Κριτία και Νησιώτη (477 π.Χ.) Μια κατασκευή που θα περάσει στην αιωνιότητα, εκφράζοντας τη δημοκρατική πεποίθηση και αντίσταση ανά τους αιώνες στα τυραννικά καθεστώτα...
Την ίδια περίοδο κτίστηκαν, επίσης και άλλα οικοδομήματα, κυρίως λατρευτικού χαρακτήρα. Οργασμός μεγάλων δημοσίων έργων θα αρχίσει μετά το 465 π.Χ.
Αθετώντας τον όρκο τους και μάλλον ορθώς σκεπτόμενοι, ανοικοδομήσανε αρκετά έργα. Οπως, για παράδειγμα, τον θόλο στην Αγορά (το κυκλικό κτίριο, που ήταν η έδρα των πρυτάνεων), την Ποικίλη Στοά (προσφιλής τόπος θρησκευτικών τελετών και συνάντησης φιλοσόφων) με ζωγραφική διακόσμηση του Πολύγνωτου και του Μίκωνα.
Ισως το ίδιο χρονικό διάστημα να έγιναν και εργασίες για την αποκατάσταση του "Παλαιού Παρθενώνα".
Ενα μικρό δείγμα είναι αυτό των πρώτων μεγάλων έργων. Το επόμενο θα προσλάβει τις διαστάσεις κύματος.
Πριν, όμως, μας παρασύρει το κύμα αυτό, ορισμενες διευκρινήσεις για τα μεγάλα δημόσια έργα, συνολικά, και την επόμενη περίοδο ιδιαίτερα, όπως προκύπτουν από τα κλασικά πια έργα επί του θέματος,.
- Μέχρι το τέλος του 5ου π.Χ. αιώνα, η Πολιτεία επιβλέπει από κοντά την εκτέλεση των δημοσίων έργων. Διαπραγματεύεται απευθείας με τους εργολάβους και τους κάθε είδους τεχνίτες. Το χαρακτηριστικό είναι πως η ανάθεση όλων των μεγάλων δημοσίων έργων γίνεται με ψηφίσματα του Δήμου (της συνέλευσης όλων των πολιτών)
- Συνήθως μετά το ψήφισμα, μια επιτροπή επιστατών, υπό την εποπτεία της Βουλής, συμφωνούσε με τους κατασκεαυστές αλλά και τους προμηθευτές θέτοντας διάφορες προδιαγραφές.
Μερικές φορές, έφτανε μέχρι και στις λεπτομέρειες για τη σύνθεση και την ποιότητα των κατασκευαστικών υλικών. Την εκτέλεση των έργων επιβλέπανε μαζί με τους επιστάτες οι αστυνόμοι και οι αγορανόμοι.
- Οδηγούμαστε λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι μάλλον σπάνια στο σύνολο των εργασιών ενός μεγάλου δημόσιου έργου δινόταν αποκλειστικά σε έναν επιχειρηματία. Υπάρχει, όμως, ένας αρχιτέκτονας που συντονίζει τις εργασίες. Οπως, για παράδειγμα, ο Καλλικράτης και ο Ικτίνος στον Παρθενώνα, ο Κόροιβος και ο Μεταγένης στην Ελευσίνα.
Τα υπάρχοντα στοιχεία δείχνουν ότι υπογράφονταν συμβάσεις και τα έργα κατακυρώνονταν τμηματικά. Κάθε συμβαλλόμενος αναλάμβανε ένα τμήμα του έργου, με την υποχρέωση να ολοκληρωθεί αυτό μέσα σε ένα ορισμένο χρονικό διάστημα.

Βαθμός συγκέντρωσης

Οι κυρώσεις σε περίπτωση παραβίασης των συμφωνιών ήταν βαριές.
- Οσο για τη σύνθεση των συμβαλλομένων με το κράτος για την κατασκευή των δημοσίων έργων έχει υπολογιστεί ότι στα τέλη του 5ου π.Χ. αιώνα οι Αθηναίοι πολίτες αποτελούν το ένα τρίτο, ενώ εκατό χρόνια μετά μειώνονται στο ένα τέταρτο.
Οι υπόλοιποι είναι μέτοικοι και δούλοι. Αυτά τα νούμερα προκύπτουν από τους λογαριασμούς για την κατασκευή του Ερεχθείου αλλά και της Ελευσίνας.
- Η κατασκευή κατά περιόδους τόσων μεγάλων έργων δεν φαίνεται να οδήγησε σε συγκέντρωση της βιομηχανίας σε λίγα χέρια. Είτε σε επιχειρήσεις μεγάλες, όπως στη μεταλλουργία και τα μεταλλεία. Η ερμηνεία που δίνεται είναι πως η οικοδομική δεν προσπόριζε ιδιαίτερα μεγάλα κέρδη. Σε αντίθεση με άλλες δραστηριότητες. Ο Ξενοφών αναφέρει σχετικά το παράδειγμα της κερδοσκοπίας με τις αγροτικές εκτάσεις, αλλά και την κατασκευή σπιτιών που προορίζονταν για πώληση.
Αλλά να επιστρέψουμε για λίγο στο Κίμωνα, που θα κυριαρχεί στην πολιτική ζωή της Αθήνας μέχρι το 462 π.Χ. Τα μεγάλα δημόσια έργα αυτού του αριστοκράτη πολιτικού είναι το προανάκρουσμα εκείνων που θα ακολουθήσουν με τον δημοκράτη Περικλή, από τα μέσα του 5ου π.Χ αιωνα, με΄χρι το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Μιλάμε για την εποχή κατά την οποία κτίστηκαν τα περισσότερα και λαμπρότερα μνημεία στην Αθήνα. Περισσότερα από κάθε άλλη περίοδο από την ύπαρξη του Αθηναϊκού Κράτους.
Προτού αρχίσουμε, όμως, τη διήγηση για τα μεγάλα έργα της εποχής του Περικλή και για να κατανοήσουμε καλύτερα την εποχή, ας ρίξουμε μα ματιά, πέραν των άλλων, και στον τρόπο χρηματοδότησης των έργων αυτών.
Ο Πλούταρχος, που έχει ασχοληθεί με το θέμα, θεωρεί ότι όλοι οι πόροι αντλήθηκαν από το συμμαχικό ταμείο. Τα χρήματα που υφαρπάξανε, ουσιαστικά, οι Αθηναίοι από τη Δήλο και τα μεταφέρανε στην Αθήνα (450-449 π.Χ.)
Αυτή, όμως δεν πρέπει να ήταν η μοναδική πηγή χρηματοδότησης. Χρησιμοποιήθηκαν και δημόσια χρήματα. Οπως προκύπτει από έκθεση Επιστατών που διασώθηκε ως επιγραφικό κείμενο και από τα υπόλοιπα "ταμεία" του κράτους μεταφέρθηκαν πόροι. Με την τακτική της αφαίμαξης των συμμάχων και το πρόσχημα της κοινής άμυνας, οι Αθηναίοι πέτυχαν να εισρεύσουν στα ταμεία τους 8.000 τάλαντα. Με ψήφισμά τους, τα 5.000 αποφασίστηκε να διατεθούν για έργα στην Ακρόπολη. Για να έχουμε και ένα μέτρο σύγκρισης, μόνο το Ερεχθείο υπολογίζεται ότι κόστισε 2.000 τάλαντα. Θα λέγαμε σήμερα κάπου 1,5-2 δις δρχ.

ΜΕΡΟΣ Β'

Ο Δήμος βρίσκει τις συνολικές δαπάνες δυσβάστακτες και ο Περικλής αναγκάζεται να καταφύγει σε ένα δημαγωγικό τέχνασμα. Ο Πλούταρχος διηγείται ότι λέει στους συμπολίτες του: "Καλά, λοιπόν, ας πούμε τότε ότι δαπανήθηκαν όχι από εσάς, αλλά από εμένα, έτσι θα μνημονεύσω στις αφιερωματικές επιγραφές όχι το όνομά σας, αλλά το δικό μου (...)".
Η ίδια ιδέα στην ευρύτητά της υπάρχει και στον "Επιτάφιο" του Θουκυδίδη, με τούτα τα λόγια: "Συντομεύοντας θα πω (μιλάει ο Περικλής) ότι ολόκληρη η πόλη είναι παιδευτικό πρότυπο για την Ελλάδα (...) Γιατί μόνη αυτή αποδεικνύεται ανώτερη εξ όψεως παρά εξ ακοής ...). Αναμφισβήτητα, χάρη στα σπουδαία σημάδια και τις μεγάλες αποδείξεις που διαθέτουμε για τη δύναμή μας, θα μας θαυμάζουν οι σύγχρονοί μας και οι άνθρωποι των επόμενων γενεών..
Μετά από τούτα και άλλα, υποτίθεται ότι οι Αθηναίοι είτε επειδή θαυμάσανε τη μεγαλοφροσύνη του είτε γιατί αυτός και μόνο θα καρπωνόταν τη δόξα από τα έργα, άπαψαν να διαμαρτύρονται και συμφώνησαν στη χρηματοδότησή τους.

Παραταξιακά κίνητρα

Βεβαίως, τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα. Το μείζον, επομένως, ήταν η διαιώνιση της ηγεμονίας των Αθηνών, του λαού της και της Δημοκρατίας της. Κοντά σε αυτόν, ασφαλώς, τον λόγο πρέπει να αναζητήσουμε και τα άμεσα πολιτικά - παραταξιακά κίνητρα, για ένα μεγαλόπνοο πρόγραμμα εκτέλεσης δημοσίων έργων.
Στην πάλη μεταξύ αριστοκρατών και δημοκρατικών, "έπαιρνε μέρος" και το δημόσιο χρήμα. Το χρησιμοποίησε ο Κίμων για να προσεταιριστεί τον λαό. Αλλά και ο Περικλής για τον ίδιο λόγο. Ετσι, η αντιπολίτευση προς τον Περικλή αντιτάχτηκε σθεναρά και όσο της επιτρέπανε οι δυνάμεις της στα μεγάλα έργα. Αφενός μεν, για να μην εξαρθεί η δύναμη και η ποιότητα της Δημοκρατίας, αφετέρου για να πληγεί ο ίδιος ο Περικλής. Ο κυρίαρχος του πολιτικού παιχνιδιού, μετά τον εξοστρακισμό του Κίμωνα και τη δολοφονία του Εφιάλτη τον ίδιο χρόνο.
Ενα μόνο δείγμα της διαπάλης στο πεδίο αυτό είναι αποκαλυπτικό: Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρέθηκε η ανέγερση του λεγόμενου "νέου παρθενώνα". Πάνω στα ερείπια του παλιού που είχαν αφήσει οι Πέρσες. Εκεί, ο Κίμων είχε αρχίσει να κτίζει έναν ναό της Αθηνάς Παρθένου, στην ίδια τοποθεσία όπου βρισκόταν ο παλιός και καμένος πια.
Ο Περικλής κατηγορήθηκε ότι δεν τον συνέχισε, αλλά τον αντικατέστησε με τον δικό του. Στόχος - λέγανε - ήταν να ξεχαστεί το όνομα του Κίμωνα και να διαιωνιστεί το δικό του ως ιδρυτή ενός από ταλαμπρότερα μνημεία της Αθήνας. πράγμα το οποίο και συνέβη...
Εκτός, όμως, από τον "πόλεμο προσώπων και παρατάξεων και τις υποθήκες που έμπαιναν για το μέλλον, υπήρχαν και πιο "πεζά" ζητήματα. "Επειδή ένα μέρος του πληθυσμού δεν είχε την κατάλληλη ηλικία και τη σωματική δύναμη, ώστε να του δίνουν τη δυνατότητα οι εκστρατείες (με το στρατιωτικό μισθό και τα λάφυρα) να μετέχει της "κοινής ευπορίας", η απασχόληση στα μεγάλα δημόσια έργα ήταν μια λύση για να... βγει το μεροκάματο για τους χειρώνακτες και φτωχούς.
Στην ίδια λογική κινείται για το αυτό θέμα και η διαπίστωση ότι ο Περικλής ήθελε να έχουν μόνιμη "απασχόληση" όσοι γνώριζαν χειρωνακτικές εργασίες και να μην στερούνται τα χρηματικά ωφελήματα, ούτε όμως να τα απολαμβάνουν χωρίς να ασχολούνται με κάτι. Πρότεινε και ανέθεσε στο λαό μεγάλες επιχειρήσεις οικοδομών και έδωσε σχέδια μακρόχρονων και πολύτεχνων έργων, ώστε να έχουν τη δυνατότητα οι πολίτες που έμεναν στην πόλη να ωφελούνται και να παίρνουν μερίδιο από τα δημόσια χρήματα, όπως και εκείνοι που έπλεαν, φρουρούσαν και μετείχαν στις εκστρατείες". Εκτός, λοιπόν, των υπολοίπων, τα δημόσια έργα ήταν μέτρα καταπολέμησης της φτώχειας και της ανεργίας...
Αυτή ήταν απάντησή του προς τον Κίμωνα και, έτσι, κάλυψε την πολιτική του αδυναμία να συναγωνιστεί τους αντιπάλους του σε γενναιόδωρες προφορές και λαϊκισμό. Αυτό δεν τον εμπόδισε, μετά την εδραίωσή του, να συμβιβαστεί απλά θέσιν ισχύος με το βασικό του αντίπαλο. Ο μεν Κίμων έλαβε το δικαίωμα να επιτηρεί το αθηναϊκό ναυτικό και να πολεμά τους Πέρσες, όπου μπορούσε να τους βλάψει, ο ίδιος δε να κυβερνά την Αθήνα, σύμφωνα με το πρόγραμμά του.
Αυτός και μόνο, ήταν ένας λόγος που έμεινε αθάνατος στην Ιστορία. Γιατί αν εκτιμήσουμε κατά γράμμα το έργο του, μάλλον αυτό δεν τον κατατάσσει μεταξύ των μεγάλων μεταρρυθμιστών της αθηναϊκής Δημοκρατίας. Κανέναν ουσιαστικό θεσμό δεν έθιξε, ούτε τροποποίησε. Πλην της γενίκευσης της μισθοδοσίας, ώστε να μπορεί και να θέλει ο καθε πολίτης να μετέχει των κοινών.
Επιπροσθέτως, και το μέτρο του,σ ύμφωνα με το οποίο Αθηναίος πολίτης ήταν εκείνος αποκλειστικά που είχε πατέρα και μητέρα Αθηναίους πολίτες. Το ευτύχημα γι αυτό ήταν ότι ο νόμος στην περίπτωσή του δεν εφαρμόστηκε. Οταν πέθαναν οι δύο νόμιμοι γιοί του, στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου και έμεινε ο τρίτος από τη μη Αθηναία Ασπασία απονεμήθηκε στο "νόθο" το αξίωμα του πολίτη...

"Πατέρας" της Δημοκρατίας

Αυτά, όμως από μόνα τους έφτασαν, ώστε να αναδειχτεί ο Περικλής (499-429 π.Χ.) "πατέρας" της ολοκλήρωσης της αθηναϊκής Δημοκρατίας. Από όλο το "παζλ" αυτό λείπουν μερικα κομματάκια προς συμπλήρωση, προτού αρχίσουμε να ασχολούμαστε με τα κυρίως μεγάλα έργα, που αποτελούν, ως σήμερα ακόμη, αποκορυφώσεις της τέχνης.
Εκτός από τον αριθμό και τον όγκο των μνημείων, θαυμασμό προκάλεσε η ταχύτητα της κατασκευής των έργων και η ποιότητά τους. Το άλλο είναι πως στα έργα της περιόδου έχουν προκαλέσει ρήξη με το παρελθόν, έχουν γίνει για ένα μέλλον χωρίς όρια και έχουν επηρεάσει ήδη τα αμέσως μεταγενέστερα. Ετσι επαληθεύεται η μαρτυρούμενη από γραπτές πηγές μας πρόθεση του Περικλή, αυτά τα μνημεία να θαυμάζονται από τους επιγενόμενους και να είναι υπερχρονικά δείγματα".
Κάθε μέρος τους είναι ένα καλλιτέχνημα μέσα σε ενα ευρύτερο καλλιτέχνημα. Η, όπως το συνέλαβε ο Γερμανός φιλόσοφος Σοπενχάουερ τον 19ο αιώνα, είναι υποταγμένα σε μια αρχή "κλειστών ολοτήτων". Σε ένα άψογο σύνολο, τα επιμέρους στοιχεία είναι επίσης καλλιτεχνήματα από μόνα τους.
Υπάρχει, όμως, πέραν της οικονομικής, στρατιωτικής, πολιτικής, ηγεμονίας, η υπεροχή του δημοκρατικόυ πολιτεύματος και των θεσμών του.
Οδηγός μας χωρίς σχόλια ο Πλούταρχος πάλι στη βιογραφία του Περικλή: "Καθώς υψωνόταν τα έργα, υπερήφανα με το μέγεθός τους και αμίμητα ως προς τη χάρη τους, και οι δημιουργοί τους συναγωνίζονταν μεταξύ τους να ξεπεράσουν την παραγωγική απόδοσή τους με την ανωτερότητα της καλλιτεχνίας τους, ήταν κατ' εξοχήν αξιοθαύμαστη η ταχύτητα της εκτέλεσης των έργων.
Πράγματι ενώ οι άνθρωποι είχαν πιστέψει ότι το καθένα από αυτά θα χρειαζόταν προσπάθειες πολλών γενεών, όλα μαζί ολοκληρώθηκαν στη διάρκεια μιας πολιτιστικής εποχής".
Ηταν μια ευχάριστη για τους Αθηναίους και έκπληξη για όλους τους υπόλοιπους.
Στο απόγειο της δόξας της Θήβας, ένας Επαμεινώνδας διαπίστωνε πως η πόλη του θα ήταν ισάξια των Αθηνών με μια Ακρόπολη. Πολλοί το είπαν έκτοτε...
Εννοείται είναι ανάγκη να επανέλθουμε στα μεγάλα δημόσια έργα.

(ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Από "Τα Τετράδια" της εφημερίδας "Ημερησία").


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ" Ηρακλειου - Κρήτης         ΠΡΟΣΦΟΡΑ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ   "ΚΑΙΡΑΤΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)