Το Μουσείο Λαϊκού Πολιτισμού “Λυχνοστάτης”
 

Tης Κατερίνας Μυλωνά

«Μουσείο της πέτρας και της μαντινάδας» έχουν ονομάσει το Μουσείο Παραδοσιακής Ζωής και Λαϊκού Πολιτισμού, «ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗ», κάποιοι επισκέπτες του, καθώς στη θέση του συνηθισμένου υπομνηματισμού υπάρχουν μαντινάδες αλλά και άλλα λαϊκά στιχουργήματα, διαλεχτά τεκμήρια του προφορικού πολιτισμού του νησιού.

Ο ''ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ'' στο Λιμάνι Χερσονήσου είναι ένας χώρος διατήρησης και προβολής της Παραδοσιακής Ζωής και του Λαϊκού Πολιτισμού της Κρήτης. Λειτουργεί ως χώρος ενεργούς λαογραφίας και αντικαταναλωτικής αγωγής. Στοχεύει στο να γνωρίσει ο επισκέπτης το φυσικό περιβάλλον και τη λαογραφία της Κρήτης και να νοιώσει τις βαθιές ρίζες της παράδοσης μέσα στη φύση, με την εφαρμογή της μουσειολογικής αντίληψης που επιτάσσει την εποπτική, βιωματική, ψυχική προσέγγιση με τα εκθέματα.

Δεν ανήκει στα συμβατικά μουσεία, έτσι όπως δεκαετίες τώρα τα εννοούμε. Τα εκθέματα και στις τρεις συλλογές του (λαογραφική, φυσιογνωστική, καλλιτεχνική) δεν είναι περιχαρακωμένα πίσω από βιτρίνες. Αντίθετα, είναι ανοιχτά σε ένα συνεχή διάλογο με τον επισκέπτη, παρουσιάζονται με τρόπο βιωματικό, ως ζωή που εξακολουθεί να κυλά.

Το Μουσείο δημιουργήθηκε από τον επίκουρο καθηγητή Οφθαλμολογίας και συλλέκτη-λαογράφο, Γιώργο Μαρκάκη. Χτίστηκε κατά την περίοδο 1986-1992. Είναι επισκέψιμο από το 1992, έτος κατά το οποίο ιδρύθηκε ο Σύλλογος Φίλων του Μουσείου (ΝΠΙΔ), ο οποίος και έκτοτε έχει αναλάβει πολλές πρωτοβουλίες και εθελοντικές δράσεις για το Μουσείο και τους σκοπούς που αυτό υπηρετεί.

Οργάνωση

Οι τρεις κύριες θεματικές συλλογές του Μουσείου είναι:

1. ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ~ ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

[τοπικές ασχολίες, έθιμα, κοινωνικές νοοτροπίες και τρόπος ζωής, θρύλοι και

λοιπά λαογραφικά-εθνογραφικά στοιχεία] .

2. ΦΥΣΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ~ ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ TΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

[Κρητική χλωρίδα, η οποία παρουσιάζεται μέσα από εθνοβοτανολογικά στοιχεία, καθώς και ορυκτός πλούτος της Κρήτης].

3. ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ~ ΚΡΗΤΕΣ ΛΑΪΚΟΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΕΣ

[Αυτοδίδακτοι καλλιτέχνες που με τα έργα τους αναδεικνύονται σε συνεχιστές της ανώνυμης λαϊκής τέχνης και της συλλογικής μνήμης και πολιτιστικής παράδοσης του τόπου].

Ιδιαίτερα σημαντικά εκθέματα και αντιπροσωπευτικά των τριών συλλογών του Μουσείου είναι: από τη μεν λαογραφική συλλογή η λίβερη (1882), μια μεταλλική αναρροφητική αντλία λαδιού, που χρησιμοποιούνταν όταν η στάθμη του λαδιού στο πιθάρι έπεφτε χαμηλά. Η λίβερη, που συνδύαζε τους μικρουδραυλικούς σωλήνες με ένα δοχείο αποθήκευσης του λαδιού όταν αυτό αναρροφώνταν (με το στόμα) από το πιθάρι, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμοσμένης φυσικής που ενυπάρχει στον καθημερινό λαϊκό βίο.

Από τη φυσιογνωστική συλλογή, αξιόλογο έκθεμα είναι το καρεμφύλλι, ένα σπάνιο παραδοσιακό φυτικό είδος με λογχοειδή αρωματικά φύλλα, που κινδυνεύει με εξαφάνιση και που το Μουσείο «ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ» φροντίζει να αναπαράγεται σε ποσότητες, ώστε να είναι βέβαιη η συνέχειά του.

Από την καλλιτεχνική συλλογή ξεχωρίζει το «Δεντρό» (1993), ξυλόγλυπτο έργο ενός Ούγγρου διάσημου γλύπτη και μέλους του Συλλόγου Φίλων του Μουσείου, Franz Polgar. Είναι ένας κορμός 4,50 μέτρων από αλμυρίκι που στους κλώνους του είναι χαραγμένες σημαντικές στιγμές της Κρητικής ιστορίας απʼ τη Μινωική μέχρι τη Νεότερη εποχή. Το έργο αυτό αποτελεί και μέρος του εκπαιδευτικού προγράμματος «Το άρωμα της Παράδοσης», αφού γύρω του τα παιδιά παίζουν ένα παιχνίδι αφής με στόχο την αναγνώριση των 16 λαξεμένων ιστορικών θεμάτων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι αν και καθεμιά συλλογή έχει διακριτό χώρο μέσα στο Μουσείο, ταυτόχρονα συνυπάρχουν χωροταξικά η μία με την άλλη και έτσι συνθέτουν μια εποπτική εικόνα της φύσης, της τέχνης και της παράδοσης της Κρήτης. Παράλληλα, αναδεικνύεται η διαλεκτική σχέση της παράδοσης με την τεχνολογία, ένα θεματικό πεδίο που επίσης παρουσιάζεται στο Μουσείο «ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ»: χαρακτηριστικό δείγμα τεχνολογικής εφεύρεσης και συνάμα επινοητικότητας αποτελεί η υδρομοτοσυκλέτα (1930), διεθνώς κατοχυρωμένη ευρεσιτεχνία του Ρεθυμνιώτη μηχανικού και φωτογράφου Γ.Χαριτάκη. Η υδρομοτοσυκλέτα, που εκμεταλλεύεται τόσο την ανθρώπινη όσο και την μηχανική ενέργεια για να κινηθεί με ταχύτητα στη θάλασσα, αποτελεί τον πρόδρομο των μηχανικών σκαφών αλλά και των θαλάσσιων ποδήλατων και είναι μια σημαντική δωρεά της οικογένειας Χαριτάκη στο Μουσείο.

Στο Μουσείο λειτουργούν τα παρακάτω τμήματα: α) Οπτικοακουστικών μέσων & Εκδόσεων, β) Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων, γ) Τεκμηρίωσης,

δ) Παραδοσιακών προϊόντων.

Το Τμήμα Οπτικοακουστικών Μέσων του Μουσείου έχει προχωρήσει μέχρι τώρα στην παραγωγή 11 ηχοραμάτων, 2 βιβλίων λαογραφικού περιεχομένου, 2 βιντεοταινιών, 2 διαδραστικών δίσκων (CD-ROM) και 2 διαδικτυακών τόπων. Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων έχει σχεδιάσει και υλοποιεί 10 εκπαιδευτικά προγράμματα με θέματα λαογραφικά, περιβαλλοντικά, καλλιτεχνικά. Ιδαίτερη έμφαση έχει δοθεί στη συνεργασία με τα σχολεία Α/θμιας και Β/θμιας εκπαίδευσης, καθώς και με ομάδες ειδικού πληθυσμού (ΑμεΑ, άτομα σε απεξάρτηση από ναρκωτικά). Τέλος, το Μουσείο διαθέτει Τμήμα Τεκμηρίωσης που ψηφιοποιεί τις συλλογές του και Τμήμα Παραδοσιακών προϊόντων για την προώθηση της Κρητικής παραδοσιακής διατροφής και τη δημιουργία νέων καινοτόμων προιόντων.



Βραβεία



Το Μουσείο «ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ» ήταν υποψήφιο για το Βραβείο του Ευρωπαϊκού Μουσείου της Χρονιάς 1996, ενώ τον επόμενο χρόνο βραβεύτηκε στα πλαίσια του 2ου παγκρήτιου διαγωνισμού «Ελ. Πλατάκης» για την περιβαλλοντική μέριμνα και διαχείριση στοτυς χώρους του. Όπως έγραψε η Dr. Alleid Rensen, μέλος της κριτικής επιτροπής του ΕΜΥΑ 1996: «Η προσπάθεια των δημιουργών του μουσείου είναι αξιέπαινη. Κατάφεραν σε μια έντονα τουριστικοποιημένη περιοχή της Κρήτης να στεγάσουν την αγάπη για τον τόπο τους και να φτιάξουν έναν αληθινό κήπο ψυχής». Τον Ιανουάριο 2005 βραβεύθηκε από το Σύλλογο Πολιτιστικής Ανάπτυξης Ηρακλείου για τη συνολική προσφορά του στο νεώτερο πολιτισμό της Κρήτης .

Το Μουσείο είναι μέλος του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων (ICOM), ενώ ο διευθυντής του είναι Γ.Γ. της Παγκόσμιας Επιτροπής Περιφερειακών Μουσείων (ICR). Επίσης, έχει συμμετάσχει με εισηγήσεις σε 17 διεθνή και 32 πανελλήνια Συνέδρια, καθώς και σε 7 Παγκρήτια σεμινάρια και έχει οργανώσει 86 εκδηλώσεις σε Ελλάδα και Κρήτη με συνδιοργανωτές ποικίλους πολιτιστικούς, επιστημονικούς και αυτοδιοικητικούς φορείς. Ακόμη, έχει συμμετάσχει με οπτικοακουστικές παραγωγές σε 3 διεθνή και πανελλήνια φεστιβάλ κινηματογράφου και ψηφιακής τέχνης.

Από το 2002 έχει ενταχθεί στα Λαογραφικά και Εκπαιδευτικά Πολιτιστικά Δίκτυα του Υπουργείου Πολιτισμού και συμμετέχει ενεργά στον ετήσιο εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Μουσείων (18 Μαΐου). Συνεργάζεται, επίσης, με Ανώτατα και Ανώτερα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα καθώς και με Μουσεία της Ελλάδας και του εξωτερικού.

Για το Μουσείο έχουν ήδη καταχωρηθεί 228 δημοσιεύματα στον εθνικό και Ευρωπαϊκό τύπο -ημερήσιο και περιοδικό-, έχουν εκπονηθεί 4 πτυχιακές και μεταπτυχιακές εργασίες, ενώ υπάρχουν και 78 αναφορές σε ταξιδιωτικούς οδηγούς για την Κρήτη.

Στοιχεία του Μουσείου Παραδοσιακής Ζωής Κρήτης «Λυχνοστάτης»

Λ. Χερσονήσου, 700 14 Κρήτη, Tηλ.: (28970) 23660 & (2810) 242312 Κιν.: 6937 339344

www.lychnostatis.gr, e-mail: info@lychnostatis.gr

Το Μουσείο, λόγω των πολλών υπαίθριων χώρων του, είναι επισκέψιμο κατά την περίοδο 1 Απριλίου - 31 Οκτωβρίου καθημερινά εκτός Σαββάτου και ώρες 9.00 – 14.00.