Ανέκδοτες επιστολές, τραγούδια, αναφορές και έγγραφα για την δράση του οπλαρχηγού Πεδιάδος Αντώνη Τρυφίτσου

Ιστορικές σελίδες από τα χωριά του Δήμου Καστελίου


Του Γιώργου Καλογεράκη δασκάλου   


Το πιστόλι του Αντώνη Τρυφίτσου.
 

1. Οι επιστολές

Στις 17 Φεβρουαρίου 1933 ο Επίσκοπος Ρεθύμνης Τιμόθεος (Βενέρης), ζητά με επιστολή του από τον γιατρό και πρώην βουλευτή (και βουλευτή της Κρητικής Πολιτείας) Αθανάσιο Ζητάκη, ένα βιογραφικό σημείωμα για τον Αρχηγό Πεδιάδας Αντώνιο Τρυφίτσο.

Σκοπός του Επισκόπου ήταν να αποστείλει το βιογραφικό στους συγγραφείς της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας η οποία με την σειρά της θα το συμπεριλάμβανε στην ύλη της. Η απάντηση του γιατρού Αθανασίου Ζητάκη στις 21 Φεβρουαρίου 1933 έχει για μας τους Καστελλιανούς ιδιαίτερη πιστεύω βαρύτητα. Γιατί δίδεται η εικόνα του Αρχηγού Τρυφίτσου από έναν συντοπίτη του, τον πλέον αξιόπιστο, ο οποίος έζησε και πολέμησε μαζί του στην τελευταία Κρητική επανάσταση το 1897. (Όπως είναι γνωστό, ο γιατρός Αθανάσιος Ζητάκης, πήρε μέρος στην επανάσταση του 1897).

Ο Επίσκοπος Ρεθύμνης επανέρχεται με νέα επιστολή στις 2 Μαρτίου 1933 ευχαριστώντας τον γιατρό Ζητάκη.

Και οι τρεις επιστολές διεσώθηκαν, τις παρουσιάζω στο σημερινό σημείωμα, πιστεύοντας ότι θα συμβάλλουν στην έρευνα των μελετητών της μεγάλης πραγματικά μορφής του Αρχηγού Πεδιάδος Αντώνη Τρυφίτσου.

1η επιστολή

Ιερά Επισκοπή Εν Ρεθύμνω τη 17

Φεβρουαρίου 1933

Ρεθύμνης

Φίλε κ. Ζητάκη

Ως συνεργάτης της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας επιθυμώ να δημοσιεύσω εν αυτή αρθρίδιον περί του αρχηγού Αντωνίου Τρυφίτσου. Θα με υποχρεώσετε εάν μου αποστείλετε τα εξής στοιχεία :

Που και πότε εγεννήθη, εις ποίες επαναστάσεις έδρασε, ποίον βαθμόν έφερε κατά τας διαφόρους επαναστάσεις. Επίσης εάν έλαβε μέρος εις επαναστατατικάς Συνελεύσεις. Πότε και που εφονεύθη και ετάφη. Εάν έχετε φωτογραφίαν αυτού είτε καρ-ποστάλ να μου τα στείλετε επίσης δια τον αυτόν σκοπόν. Παρακαλώ να έχω τας ανωτέρω πληροφορίας εις πρώτην ευκαιρίαν διότι επείγει η αποστολή του σχετικού άρθρου εις Αθήνας.

Μετά θερμών ευχών

+ Ο Ρεθύμνης Τιμόθεος



2η επιστολή

Καστέλλι 21 – 2 – 1933

Σεβασμιώτατε

Με πολλήν μου χαράν ανέγνωσα την υπό 17 τρέχ. υμετέραν επιστολήν και δια την ευμενή προς εμέ προτίμισίν σας και δια την καλοσύνην σας να γίνει μνεία εις την Ελληνικήν Εγκυκλοπαίδειαν δια τον διακεκριμένον πολεμικόν αρχηγόν της επαρχίας μας. Ο Αντώνης Τρυφίτσος ή Τρυφόπουλος εγεννήθη περί τα 1840 εις το μικρόν χωρίον Μπιτζαριανώ. Εις το 15ο έτος της ηλικίας του εγκαταστάθη εις Καστέλλιον συστήσας μικρόν εργαστήριον ως σιδηρουργός. Εις τα 1858 ακολούθησε τον συγγενή του πολεμικόν αρχηγόν Βασιλογεώργην εις την εξέγερσιν της Καλαμπάκας, ένθα ως γνωστόν το μικρόν σώμα του Βασιλεογεώργη εκυκλώθη υπό τουρκικού στρατού και συνελήφθη ολόκληρον σχεδόν μετά του αρχηγού του αιχμάλωτον. Ο Τρυφίτσος δια του θάρρους και της ετοιμότητός του διέφυγε και κατά την φυγήν του εσκόπευσε φαντασμένον αξιωματικόν Τούρκον και επορίσθη αρκετά χρήματα. Εις τα 1866 αμέσως εις την αρχήν της Επαναστάσεως έχων σώμα επιλέκτων Πεδιαδιτών ανεγνωρίσθη ως εις εκ των πολεμικών αρχηγών Πεδιάδος. Εις το τέλος της Επαναστάσεως εκείνης ενώ οι λοιποί πολέμαρχοι της Κρήτης υπέκυψαν και εδέχθησαν την εκεχειρίαν και τα μικρά παραχωρούμενα υπό της Πύλης προνόμια ο Τρυφίτσος δεν υπέκυψε αλλά διατήρει επαναστατικώς το σώμα του, αλλά συνελήφθη δια δόλου υπό των Τούρκων και εξέτισε ποινήν 3ετούς φυλακίσεως.

Εις τας επαναστάσεις 1878 και 1889 καθ’ας η πολεμική δράσις καθ’όλην την Κρήτην ήτο πολύ περιορισμένη ο Τρυφίτσος κατ’αυτάς διετήρει τους Πεδιαδίτας εν πολεμική επιφυλακή αλλά το σπουδαιότερον ανέλαβε σχεδόν ολόκληρον την πολιτικήν διοίκησιν της Επαρχίας Πεδιάδος ένεκα της αποχωρήσεως κατά τας επαναστάσεις αυτάς των τουρκικών αρχών.

Εις τας επαναστάσεις 1896 και 1897 ο Τρυφίτσος ανεγνωρίσθη από όλα τα καπετανάτα του νομού Ηρακλείου και Λασιθίου ως γενικός Αρχηγός Πεδιάδος ως τοιούτος δε ανέλαβε την γενικήν διαχείρησιν όλων των πολεμικών υλικών και τροφίμων των στελλομένων εξ Ελλάδος ή των εισπρακτομένων εν είδη φορολογίας παρά των κατοίκων της Επαρχίας. Συνέστησεν μέγαν στρατόπεδον εν Αγκαράθω και φυλακάς καθ’όλην την γραμμήν 20 χιλιομέτρων, απέχων εξ Ηρακλείου 10 χιλιομέτρων, από Εληά μέχρι Βαρβάρων. Εν συνεχεία και με την γραμμήν Αρχανών - Μαλεβυζίου. Και εις τας γραμμάς συνέβησαν πολλαί συγκρούσεις και μάχαι μετά Βασιβουζούκων και τουρκικού στρατού χωρίς ποτέ να δυνηθώσιν οι εχθροί να διαβώσι την γραμμήν ταύτην των φυλακών του αλλά και επανειλημμένως προσήλθεν εις βοήθειαν των Αρχανιωτών κινδυνευσάντων σοβαρώς εκ μεμονομένης επιδρομής των Βασιβουζούκων και του τουρκικού στρατού του Ηρακλείου.

Αλλά και κατά τας τελευταίας επαναστάσεις αυτάς διοίκησεν ως άριστα πολιτικώς την επαρχίαν και οι πάντες έμεινον ευχαριστημένοι. Και όταν εις μίαν αψιμαχίαν μετά των Τούρκων παρά την Επισκοπήν Πεδιάδος ο Τρυφίτσος εφονεύθη, η Πεδιάς έμεινε κατάπληκτος ως απορφανισθείσα του ικανοτάτου καθ’όλα αρχηγού της και όλοι οι κάτοικοι με μεγάλην λύπην και στενοχωρίαν ήκουσαν το άγγελμα του θανάτου του.

Αθανάσιος Ζητάκης

ιατρός – πρώην βουλευτής



3η επιστολή

Ιερά Επισκοπή Εν Ρεθύμνω τη 2 - 3 – 1933

Ρεθύμνης

Φίλε κ Ζητάκη

Έλαβον το πολύτιμον σημείωμά σας περί του αειμνήστου αρχηγού Πεδιάδος Α. Τρυφίτσου και την φωτογραφίαν αυτού. Ητοίμασα το σχετικόν άρθρον, το οποίον μετά της φωτογραφίας θα αποστείλω εις την Μεγάλην Ελληνικήν Εγκυκλοπαίδειαν προς δημοσίευσιν, εκπληρών ούτω καθήκον προς εκείνον, ο οποίος ετίμησε τον Νομόν Ηρακλείου και ιδιαιτέρως την Επαρχίαν μας Πεδιάδα.

Ευχαριστών διατελώ μετά θερμών ευχών και αγάπης

+Ο Ρεθύμνης Τιμόθεος





2. Ανέκδοτο

τραγούδι για τον

Αντώνη Τρυφιτστο



Η Μαρία Τζανακάκη-Αδαμάκη είναι κόρη του Στυλιανού Αδαμάκη από το Καστέλλι και της Κυριακούλας Λαδιανού από το χωριό Γαράζο Μυλοποτάμου. Ο πατέρας της Στελιανός, επειδή ήταν πολύ ψηλός (πάνω από δύο μέτρα), τον αποκαλούσαν οι Καστελλιανοί Μακρύ Στελιανό. Ο Μακρύς Στελιανός γεννήθηκε το 1878 και κατατάχτηκε στην Κρητική Χωροφυλακή αμέσως με την ίδρυσή της. Λόγω των ικανοτήτων και της σωματικής του διάπλασης έγινε ενωμοτάρχης. Στα χρόνια της Κρητικής Πολιτείας υπηρέτησε σταθμάρχης στο Νευς Αμάρι. Όταν ξέσπασε το κίνημα της Εθνικής Αμύνης ακολούθησε το Βενιζέλο στην Θεσσαλονίκη. Αργότερα πήρε μέρος και στην Μικρασιατική εκστρατεία σαν ανθυπασπιστής. Η κόρη του Μαρία γεννήθηκε το 1914, ζει στο Καστέλλι και έχει φτάσει στα ενενήντα της χρόνια. Σαν παιδί, όπως αφηγείται η ίδια, η αδερφή του πατέρα της Αικατερίνη την έβαζε στα πόδια της και της έμαθε ένα τραγούδι για τον Αντώνη Τρυφίτσο, τον αρχηγό της Πεδιάδας.

Στην τελευταία επανάσταση των Κρητών, τον μήνα Ιούνιο του 1897, ο Τρυφίτσος χτυπήθηκε και στα δυο μπράτσα από τούρκικες σφαίρες έξω από το χωριό Επισκοπή Πεδιάδος. Πέθανε από ακατάσχετη αιμοραγία και τάφηκε με τιμές στο προαύλιο του Αγίου Αντωνίου στο Καστέλλι. Για την ζωή και τα κατορθώματά του τραγουδήθηκε από τους Πεδιαδίτες με πολλά και διαφορετικά τραγούδια. Ακόμη θυμάμαι κι εγώ αμυδρά τον παππού μου Δημήτριο Καρυωτάκη (+1970) να μου τραγουδεί ένα τραγούδι για τα κατορθώματα του Τρυφίτσο.

Το τραγούδι που γνωρίζει και μου τραγούδησε η Μαρία Τζανακάκη δεν έχει δημοσιευτεί μέχρι σήμερα και δεν περιέχεται σε κάποια από τις συλλογές Κρητικών Δημοτικών τραγουδιών.



Το τραγούδι



Του Τρυφίτσο όντε του το φέρανε το μαύρο το χαμπέρι

στον κήπον του εκάθιζε και ναργιλέ φουμέρνει

ο κόσμος εσκοτείνιασε κι ήτανε μεσημέρι.

Φέρε τε τη φοράδα μου να την καβαλικέψω

πόλεμος είναι σήμερο και θέλω να μισέψω.

Η σύζυγός του του’λεγε μη βάλεις τ’άρματά σου

να ετοιμάσομε να φας ψωμί με τα παιδιά σου.

Μα δεν μπορώ και βιάζομαι και δε με παίρν’η ώρα

οι Τούρκοι’ναι στην Πισκοπή μπα να’ναι αλήθεια κιόλας.

Πορίζ
ει με το νόημα φωνιάζει τσ’αντρειωμένους :

Κλουθάτε μου παιδάκια μου κανένας να μην κάτσει

να κάνομενε την Τουρκιά να βαριαναστενάξει

μα δεν του κλούθηξε κιανείς μόνο ο Μουχταριανάκης

απού’τονε καλό παιδί κι από μεγάλο τζάκι

και ήμπαινε στον πόλεμο σαν τ’άγριο γεράκι.

Κλούθα μου συ παιδάκι μου κλούθα μου συ παιδί μου

κι αν θέλει ο Θιος κι η μοίρα μας ματώνω το σπαθί μου.

Όντεν εκατεβαίνανε στου Μπογιατζή το μύλο

απάνω στη φοράδα του ήλαμπε σαν τον ήλιο

σημένια ήταν τα σπαθιά και λάμπαν τ’άρματά του

σαν αητός εφαίνουνταν από την ομορφιά του

και οι μπουρμάδες λέγανε αμέτι μου χαμέτι

και ο Τρυφίτσος είν κιοσές που μας ε παίζει μπέτι

και ο Τρυφίτσος ειν κιοσές που αν το καλολογιάσει

να κάμει θέλει τυλιξά κι όλους θα μας ε πιάσει

και στέκαν και ξαμώναντου και τσ’ήτρωε όλες πέρα

μόνο και μια κι αμοναχή την ήφαε στη χέρα

και με την μια πολέμανε και τσ’ήκανε όλους πέρα.

Και ξαναδευτερώνουνε και σπού ντου και την άλλη

τότες πολύ συλλογισμός τον πιάνει στο κεφάλι

να μη μ’αφήσετε επαέ και πάρτε με στη χώρα

εσάς θαν είναι η εντροπή και θα το δείτε κιόλας

γιατί όντε θα το μάθουνε οι πιο μεγάλοι αγάδες

μπαϊράκια θα πα στέσουνε πάνω στις κιχιλάδες

ένα παιδί’κοσι χρονών ήραξε και τον παίρνει

στον ώμο του τον έβαλε και στο Καστέλλι μπαίνει

εκιονοσάς που μ’έφερε δώστε του τ’άρματά μου

δώστε του το ρολόι μου το κομπολάστιχά μου

να’ρθουνε να με θάψουνε όλοι οι αντρειωμένοι.

Ως το’κουσε ο Βαρδή Μπαλής παίρνει τρεις καβαλάροι

πολλά τονε συμπάθουνε και στη θανή του πάει.

Κλαίτε τον φίλοι κλαίτε τον κι εσείς εχθροί χαρείτε

και σεις πολεμιστάδες του στα μαύρα βουτηχτείτε



3. Η Αδερφώσα



Αφήγηση : Πετρομιχελάκης Κωνσταντίνος του Παύλου, ετών 84, κάτοικος Αποστόλων Πεδιάδος. …την πρώτη δική του ομάδα ο Τρυφίτσος την έκαμε το 1866 και είχε σαράντα άτομα. Τα σαράντα άτομα συνεδριάσανε και κάμανε την αδερφωσά. Η αδερφωσά είναι ότι εβγάλανε αίμα από το αίμα τους, το ανεκατώσανε και ορκιστήκανε σ’αυτό το αίμα ότι ήθελα πολεμήσουνε με κάθε θυσία για την πατρίδα τους την Κρήτη.

Ήτανε η οργάνωση της ομάδας αυτή. Στην πρώτη αυτή ομάδα που αρχηγός ήτανε ο Τρυφίτσος εβρεθήκανε τρεις χωριανοί μας από δω από τση Αποστόλους. Ο Ζαχαρίας Παπαδάκης του Ιωάννου ή Κουλάς, ο Καρουζάκης Γεώργιος ή Καρουζογιώργης πατέρας του Καρουζοβασίλη και ο τρίτος ήτανε ο Κωνσταντίνος Στρατάκης του Γεωργίου. Αργότερα μπήκανε κι άλλοι από το χωριό μας.

Όταν εσκοτώθηκε ο Τρυφίτσος στη μάχη στη Πισκοπή το 1897 ήτανε ένα παιδί από το Μουχτάρω, Κολετζομανόλη τονε λέγανε και τον επαράλαβε τραυματισμένο το Τρυφίτσο. Ο Κολετζομανόλης ήτανε γύρω στα δεκαεφτά δεκαοχτώ χρονώ. Τον επήγε στην Αγκάραθο. Εκεί δεν εβρέθηκε κανείς γιατρός να τον επιδέσει. Ο Κολετζομανόλης εσυνέχισε το δρόμο και τονε επήγαινε στο Καστέλλι να τονε δει ο γιατρός ο Κατζούρης. Του κάνανε και επίθεση οι δικοί μας να πάρουνε του Κολετζομανόλη το μουλάρι που ήτονε απάνω ο Τρυφίτσος. Ο Κολετζομανόλης ήβαλε μια σφαίρα στο όπλο του και είπε ότι όποιος του σιμώσει θα τονε σκοτώσει. Εκάνανε πίσω οι άλλοι και εσυνέχισε το κοπέλι το δρόμο του για το Καστέλλι. Όντεν επερνούσανε στ’Αλώνια, έξω από το χωριό μας τση Αποστόλους στου παππού μου τ’αλώνι ήτανε μια μεγάλη απιδιά, βασιλικαπιδιά. Όταν εφτάνανε στο δρόμο που περνά την απιδιά εξεψύχησε ο Τρυφίτσος. Στην νοτιοανατολική μπάντα του χωριού. Αυτό που σου’πα με το μουλάρι που κάνανε απόπειρα να το πάρουνε και ότι ο Τρυφίτσος επόθανε όντε περνούσε το χωριό μας δεν το γράφουνε τα βιβλία. Αυτήν την ιστορία με την αδερφωσά και τον Τρυφίτσο, μου την είχε πει ο πατέρας μου πολλές φορές. Γιατί ο Παπαδάκης Ζαχαρίας που είπα ότι ήτονε ένας από τση πρώτους που ορκιστήκανε με τον Τρυφίτσο ήτονε παππούς του πατέρα μου από την μάνα του…

Σημείωση : Το τραγούδι της Μαρίας Τζανακάκη-Αδαμάκη αναφέρει ότι ο Τρυφίτσος οδηγήθηκε στο Καστέλλι μετά τον βαρύ τραυματισμό του με τους στίχους ένα παιδί’κοσι χρονών ήραξε και τον παίρνει

στον ώμο του τον έβαλε και στο Καστέλλι μπαίνει

Και η αφήγηση του Πετρομιχελάκη Κωνσταντίνου του Παύλου αναφέρει το ίδιο, ότι δηλαδή ο Τρυφίτσος οδηγήθηκε στο Καστέλλι και στον δρόμο ξεψύχησε.



4. Το απελευθερωτικό Σώμα του

αρχηγού Αντώνιου Τρυφιτσου



Αφήγηση : Γεώργιος Χαραλαμπάκης του Μιχαήλ, ετών 90, κάτοικος Καστελλίου Πεδιάδος. …οι συμμετέχοντες εις το απελευθερωτικό αυτό σώμα του αρχηγού Αντώνη Τρυφίτσου από την Κοινότητα Καστελλίου Πεδιάδος, όσους θυμάμαι και από όσα έχω ακούσει είναι : Πρώτος ο Νικόλαος Σαριδάκης ή Χριστοφονικόλης. Δάσκαλος και με την άσπρη φοράδα του.

Δεύτερος ο Θεόφιλος Λιονάκης ή Θεοφίλης που έτρεχε να έρθει πρώτος από τον Χριστοφονικόλη.

Τρίτος ο Παναγής Καρυωτάκης από το Διαβαϊδέ κι αυτός με την άσπρη φοράδα του. Έχω ακούσει ότι υπάρχει ακόμη το σπαθί του.

Τέταρτος ο Νικόλαος Καρυωτάκης και αδερφός του Μανόλη Καρυωτάκη ή Μουρμούρη. Σκοτώθηκε σε κάποια μάχη.

Πέμπτος ο Δημήτριος Κατζαγιαννάκης του Κωνσταντίνου.

Έχτος ο Κουντάκης Μανόλης ή Κουντομανόλης.

Έβδομος ο Ιωάννης Δαϊλάκης ή Μπογιατζής, κι αυτός άκουσα ότι ήταν καπετάνιος.

Όγδοος ο Νικόλαος Πολεμαρχάκης του Αντωνίου, άκουγα να το διηγείται ο ίδιος στην πλατεία Μεϊντάνι, ότι ακολουθούσε τον Τρυφίτσο.

Βέβαια θα υπάρχουν και άλλοι όμως δεν έπεσαν στην αντίληψή μου, ούτε άκουσα κάτι γι’αυτούς. Και οι παλιοί παπάδες του Καστελλίου ο παπα - Σήφης και ο παπα - Γιάννης τον υποστήριζαν πολύ τον Τρυφίτσο…

Σημείωση : Είναι γνωστές στους ηλικιωμένους Καστελλιανούς, (από προφορική παράδοση), οι αψιμαχίες και λογομαχίες μεταξύ του Χριστοφονικόλη (Σαριδάκη Νικολάου) και του Θεοφίλη (Θεόφιλου Λιονάκη) για το ποιος θα παρουσιαζόταν πρώτος στον αρχηγό Τρυφίτσο όταν εκείνος καλούσε στα όπλα στην τελευταία επανάσταση του 1896-1897. Ο Χριστοφονικόλης σέλωνε την άσπρη φοράδα και βιαζόταν να φτάσει στον Τρυφίτσο, το ίδιο έπραττε και ο Θεοφίλης.

Ένα γεγονός που αποδεικνύει τον πόθο για την λευτεριά του Κρητικού λαού, την θέληση των ανθρώπων της περιοχής μας και την βαθιά εκτίμηση και λατρεία που είχαν για τον αρχηγό της Πεδιάδος Αντώνη Τρυφόπουλο ή Τρυφίτσο.

Ο Θεόφιλος Λιονάκης έλαβε μέρος αργότερα και στον Μακεδονικό αγώνα 1905-1909 ως εθελοντής με το σώμα του οπλαρχηγού Κατεχάκη.

Ο Νικόλαος Καρυωτάκης δεν σκοτώθηκε στην επανάσταση του 1897 αλλά δεκαπέντε χρόνια αργότερα στους πολέμους του 1912-1913 στο Μπιζάνι.



5. Ο οπλαρχηγός Αντώνιος

Πετρομιχελάκης



Ο στρατηγός ε.α. Ζαχαρίας Πετρομιχελάκης μου παρέδωσε ανέκδοτο έγγραφο με το οποίο ο Γενικός Αρχηγός Πεδιάδος Αντώνης Τρυφίτσος διορίζει οπλαρχηγό τον Αντώνιο Πετρομιχελάκη από το χωριό Αποστόλοι Πεδιάδος.

Το έγγραφο

Εν Αγκαράθω τη 5

Απριλίου 1897

Προς

Τον κ. Αντώνιον

Πετρομιχελάκην

κάτοικον Αποστόλων

Το Αρχηγείο Πεδιάδος

Κύριε

Λαβόντες υπ’όψιν τας ας προσενέγκατε τη πατρίδι αρίστας υπηρεσίας και τα ειλικρινή σας αισθήματα διορίζομεν και αναγνωρίζομεν υμάς ο π λ α ρ χ η γ ό ν. Όντες δε βέβαιοι ότι θέλετε εργασθή και εν τη νέα τούτη υπηρεσία μετά μείζονος ζήλου, σας προσκαλούμεν όπως αναλάβετε τα καθήκοντά σας.

Ο Γενικός Αρχηγός Πεδιάδος

Αντώνιος Τρυφόπουλος

Η Διοικητική Επιτροπή

Πεδιάδος

Επικυρεί τον παρόντα διορισμόν του Αντωνίου Πετρομιχελάκη ως

ο π λ α ρ χ η γ ο ύ.

Εν Ξυδά Πεδιάδος τη 28 Σ/βρίου 1897

Ο προεδρεύον Ν. Ταμπακάκης

Ο βοηθός και αντιγραμματεύς

Μ. Ζωγραφάκης

Τα μέλη

Μ. Καπαντάκης

Γ. Μαυραντωνάκης

Ε. Κριθινάκης

Ζ. Πασχαλίδης