mesog-sm.gif (656 bytes)

Αφιέρωμα

27-6-1998

Βενιζέλος ο Θρύλος
Θεός ή Διάβολος

Της Βιργινιας Τσουδερού

venizelo.jpg (5783 bytes)"Όρθιος θα δεχτεί το χτύπημα της μοίρας... και μέσα στον κορνιαχτό και στα χαλάσματα, τα μάτια της ψυχής του θα σηκώνουνε αμέσως ένα καινούργιο οραματισμό στη θέση του παλιού, μια Ελλάδα μεγάλη όχι σε έκταση, αλλά σε ύψος πολιτισμού και ειρηνικών επιδόσεων".
(Σ.Ι. Στεφάνου, Ο Βενιζέλος, Τόμος Β., σελ. 164).

Ο Θριαμβευτής των Σεβρών ήταν αυτός που συνέλαβε και πραγματοποίησε την Συνθήκη της ΄Αγκυρας. "Βρισκόμαστε στο ιστορικό ταξίδι που προορίζονταν να σπάσει τον ατελείωτο κύκλο του μίσους μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων. Γυρίζαμε από την Αγκυρα όπου είχαν μπει πανηγυρικά οι σφραγίδες στο σύμφωνο συμφιλιώσεως των δύο προαιώνιων εχθρών. Σηκώσαμε, εκεί επάνω, το ποτήρι της σαμπάνιας στην υγεία του ανθρώπου που είχε ξεριζώσει τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας. Χειροκροτήσαμε σε στρατιωτική παρέλαση τους νικητές μας. Παρασταθήκαμε, λεπτό με λεπτό, στο προσωπικό δράμα του ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του για να πραγματοποιήσει το εκ διαμέτρου αντίθετο του βιώματος που ζούσε τώρα στην Αγκυρα. Το είχε κατορθώσει.
Και, αναπάντεχα, οι περιστάσεις ανέστρεψαν το επίτευγμά του. Ο θριαμβευτής των Σεβρών, υπόγραφε, τώρα το Σύμφωνο της Αγκυρας, ο ρεαλισμός και η εγκαρτέρηση, δίπλα στον ενθουσιασμό είναι η δεύτερη κεφαλαιώδης αρετή του Βενιζέλου. "Έτσι, περιέγραφε ο ιδιαίτερος γραμματέας του Σ.Ι. Στεφάνου την ώρα της αποδοχής του ενταφιασμού της Μεγάλης Ιδέας των Ελλήνων.
Τι άνθρωπος ήταν επιτέλους ο Ελευθέριος Βενιζέλος, αυτός ο θρύλος του ελληνισμού, που ξεσήκωσε τους μισούς Έλληνες να τον ακολουθήσουν στην μεγάλη περιπέτεια του νεοελληνισμού και τους άλλους μισούς να τυφλωθούν από το μίσος εναντίον του και να του καταστρέφουν το όραμα, που υπήρξε στην πραγματικότητα και όραμα όλου του ελληνικού Έθνους;

Ψηλός, με γαλανά μάτια, που έβγαζαν φλόγες, σκεπασμένα από μυωπικά γυαλιά, στα οποία οφείλεται και το χαϊδευτικό παρατσούκλι "γυαλάκιας" επιβάλλετο με την παρουσία του όπου και αν βρίσκονταν, σε καφενείο του χωριού ή στις επιβλητικές αίθουσες των διεθνών συνδιασκέψεων. Ο Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, ένας κορυφαίος λογοτέχνης της εποχής, έγραψε ότι η φυσιογνωμία του Βενιζέλου ήταν "έργο τέχνης".
Οραματιστής και ρεαλιστής, ιδεολόγος και πραγματιστής, ή "ποιητής πραγματοποιός" όπως τον περιέγραψε ο Γ. Παπανδρέου, παραμένει ένα φαινόμενο της ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο Βενιζέλος έγινε για την γενιά του και ίσως για πολλές μετέπειτα γενιές θρησκεία, γι αυτό και μέχρι σήμερα είναι δύσκολο, στον ψύχραιμο μελετητή, να παρουσιάσει αντικειμενική αξιολόγηση του έργου του και ακόμα δυσκολότερο να γίνει μια τέτοια αξιολόγηση αποδεκτή από το ευρύτερο κοινό. Ακόμα γράφονται ύμνοι και λίβελλοι.
Σαν χαρακτήρας, όσοι τον γνώρισαν χωρίς προκαταλήψεις από κοντά, τον περιγράφουν ως ένα πολιτικό με ήθος, εργασιομανή, ευσυνείδητο, γρήγορο στην σκέψη, δεινό ρήτορα, νευρώδη, συναισθηματικό και ακόμα συμπονετικό με φυσικό αίσθημα δικαίου. Πολλές οι περιπτώσεις όπου δούλευε 18 και ακόμα και 24 ώρες χωρίς να σταματά, γράφοντας ομιλίες του - προτιμούσε για την ακρίβεια των σκέψεων τον γραπτό λόγο παρά του ότι ήταν δεινός ρήτορας - ή ετοιμάζοντας επί χάρτου την επίθεση πειθούς της επομένης. Παρά την υπέρμετρο αυτοπεποίθησή του δεν στηριζόνταν μόνο στην έμφυτη ικανότητα να θέλγει το ακροατήριο του ή στο οξύτατο ένστικτό του. Προετοίμαζε κάθε κίνηση με επιμέλεια - μελετούσε προσεκτικά τους φακέλλους, συνέλεγε στοιχεία για τους αντιπάλους ή συνομιλητές του και γνώριζε την αξία της επιρροής της κοινής γνώμης. Οργάνωσε καλά αυτό που λέγεται σήμερα "επικοινωνία" με το κοινό. Μια φορά παρέλειψε να προετοιμάσει την κοινή γνώμη και η παράληψη απέβη μοιραία. Αναφέρομαι στην περίπτωση της απόβασης στην Μ. Ασία.
Πολλά είναι τ' ανέκδοτα που υπογραμμίζουν το ήθος του πολιτικού. Ασφαλώς θα ξενίσουν τους σημερινούς πολίτες που έχουν εθιστεί σε άλλη δυστυχώς, γενικότερα αποδεκτή σήμερα, πολιτική συμπεριφορά.
Μερικούς μήνες μετά το θάνατό του, παρουσιάστηκε στον τότε γενικό διευθυντή του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους, κάποιος γραμματέας της ΄Ελενας Βενιζέλου. Κρατούσε ένα φάκελλο γεμάτο λίρες, που τις παρέδωσε στον Μαντζαβίνο "είναι το αντίτιμο των καυσίμων του θωρηκτού Αβέρωφ" εξήγησε ο κομιστής. Ήταν επιθυμία του Βενιζέλου να μην επιβαρυνθεί ο Έλληνας φορολογούμενος με τα έξοδα μεταφοράς του από την Ελλάδα στην τότε Ιταλοκρατούμενη Δωδεκάνησο μετά την αποτυχημένη επανάσταση του 1935. Παρόμοια έγνοια για το δημόσιο χρήμα αποδεικνύει και η μαρτυρία ενός υπαλλήλου του ΥΠΕΞ. Όταν εγκαταστάθηκε ως πρωθυπουργός στα γραφεία του ΥΠΕΞ, του είπαν ότι έσταζε η οροφή και γι αυτό ήταν ακατάλληλο το γραφείο γι αυτόν. Διέταξε να επιδιορθωθεί αμέσως και έδωσε από τα δικά του χρήματα για να αντιμετωπισθεί το κόστος επιδιόρθωσης!!
Έλεγε "δια τους πολιτικούς άνδρες, όπως και δια τους λαούς, ο σεβασμός προς τας επιταγάς της ηθικής και χωριστά από τους κανόνες της πολιτικής, αποτελεί τον καλύτερο, ίσως τον βεβαιότερο τρόπο επιτυχίας". Για να πετύχει την μεταρρύθμιση επέμενε ότι πρώτα οι πολιτικοί πρέπει να δώσουν το παράδειγμα.
Μια φορά που συνελήφθη ο γενικός διευθυντής εταιρείας του στενού του φίλου του Εμμανουήλ Μπενάκη με την κατηγορία της διαφθοράς, και κινδύνευε να παραπεμφθεί και ο ίδιος ο Μπενάκης ως Πρόεδρος του συμβουλίου, ο Βενιζέλος αρνήθηκε να παρέμβει υπέρ του φίλου και χρηματοδότη του, διότι όπως του εξήγησε αυτό θα ήταν αντίθετο με την προσπάθεια να εξυγιάνει το δικαστικό σώμα και να το καταστήσει ανεξάρτητο από την κρατική εξουσία.
Όταν συνελήφθησαν στην Κρήτη οι δολοφόνοι του ΄Ιωνα Δραγούμη, αντιπάλου πολιτικού που δολοφονήθηκε από Βενιζελικούς σε εκδίκηση για την δολοφονική απόπειρα εναντίον του στη Λυών, διέταξε να γίνει αμέσως η δίκη και αν αποδειχθούν ένοχοι να καταδικαστούν όπως προέβλεπε ο νόμος τότε με θανατική ποινή. Τον ρώτησε εάν αυτό ισχύει για οποιονδήποτε ακόμα και στενότατο φίλο του. Απήντησε "Ναι, ακόμα και αν είναι ο Γύπαρης".
Είχε ακόμα και έμφυτη ευγένεια. Αισθανόταν άνετα εξίσου στο χωριό όπως και στα σαλόνια. Ήταν πάντα ακριβής στην ώρα του και δεν επέτρεπε στον εαυτό του να έχει οποιονδήποτε να περιμένει ασχέτως εάν ήταν απλός πολίτης ή επίσημο πρόσωπο.
Ήταν "αλιεύς ανθρώπων". Ζητούσε να βρει ικανούς για την στελέχωση της διοίκησης. Είπε μια φορά σ' ένα φίλο του "Έγινε μια επανάσταση το 1909 εναντίον του παλιού πολιτικού κόσμου. Έγινε μια επανάσταση το 1916 εναντίον της απολυταρχίας. Να μου το θυμάσαι, θα γίνει και μια τρίτη επανάσταση εναντίον της υπαλληλοκρατίας".
Οι ξένοι τον θαύμαζαν και τον σέβονταν. Τον εμπιστεύονταν για την ειλικρίνειά του. Μερικοί πίστευαν ότι αυτός ο θαυμασμός υπήρχε διότι βρήκαν στο μεγάλο Κρητικό πολιτικό αυτό που γύρευαν σ' όλους τους Νεοέλληνες, δηλαδή την ενσάρκωση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος. Δικαίως τον χαρακτήριζαν ως ευφυή, ευέλικτο , μεσογειακό. ο σημερινός Πρέσβης της Αγγλίας στη χώρα μας, ο κ. Λουέλιν Σμιθ, σ' ένα από τα κλασικά βιβλία για την καταστροφή το 1922 "Το Όραμα της Ιωνίας" που είχε γράψει το 1973, τον περιγράφει ως "άνθρωπο με ευρύτητα σκέψεως, πολιτικού οραματιστή, ρεαλιστή αλλά και τζογαδόρο (gambler). Κάποιος που δεν τον συμπαθούσε και τον περιέγραψε "ως ένα άκρως ευγενή οικογενειακό γιατρό".
Μερικές αποφάσεις έδιναν το δικαίωμα του χαρακτηρισμού και ως αφελή. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά δημιούργησαν την βενιζελική θρησκεία.
Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι ήταν Μεγάλος πολιτικός άνδρας. Κατάφερε όμως να αφήσει θετικό έργο πάνω στο οποίο να κτίσουν οι διάδοχοι μια πιο σύγχρονη και ολοκληρωμένη Ελλάδα απ' αυτήν που είχε παραλάβει;
Το βέβαιο είναι ότι σήμερα 70 χρόνια μετά μπορούμε να πούμε ότι η σύλληψή του ήταν ορθή αν και ίσως για διαφορετικούς λόγους από αυτούς που τον κινούσαν με ακάθεκτη ενεργητικότητα και πείσμα. Πρωταρχικός στόχος του ασφαλώς ήταν η στέγαση όλων των Ελλήνων της τότε Οθωμανικής αυτοκρατορίας κάτω από την σκέπη του Ελληνικού κράτους. Αλλά ακόμα και αν δεν ήταν στις άμεσες σκέψεις του, το βέβαιο είναι ότι εάν είχε εφαρμοστεί η Συνθήκη των Σεβρών θα είχε λήξει και το Ανατολικό θέμα. Η Οθωμανική αυτοκρατορία θα είχε περιορισθεί στην Ασία, τα στενά θα ελέγχονταν τουλάχιστον από διεθνή δύναμη, δεν θα υπήρχε θέμα Κύπρου ή Αιγαίου. Η Ελλάδα θα είχε αντικαταστήσει την Τουρκία ως περιφερειακή δύναμη στην Α. Μεσόγειο.
Λόγω διαφόρων συγκυριών και της παρουσίας της χαρισματικής προσωπικότητας του Βενιζέλου, μια από τις πολύ σπάνιες φορές η Αγγλική πολιτική κουρασμένη από την Τουρκική δολιότητα και επηρεασμένη και από την πλήρη διάλυση της Τουρκίας που βρίσκονταν σε πλήρες χάος και χωρίς εξουσία, έκρινε ότι μπορούσε να εμπιστευτεί στην Ελλάδα τον ρόλο του αστυφύλακα στον χώρο αυτό. Το σχέδιο ήταν μεγαλειώδες αλλά και επικίνδυνο. Ο Βενιζέλος ίσως να επέδειξε περίσσια αυτοπεποίθηση αναλαμβάνοντας μόνος του το βαρύ αυτό ιστορικό έργο της αντικατάστασης της μέχρι τότε επικρατέστερης περιφερειακής δύναμης, που παρά τον επί δεκαετίες επιθανάτιο ρόγχο της, έχαιρε στήριξης από όλες τις δυνάμεις της εποχής, πλην της Ρωσίας.
Ο Βενιζέλος όχι μόνο επέδειξε υπέρμετρο αυτοπεποίθηση στηριζόμενος μόνο στον ενθουσιασμό του φίλου του, θαυμαστή της Ελλάδος, Λόυντ Τζωρτζ, όχι μόνο παρέβλεψε ότι τέντωνε στα άκρα την αντοχή ενός αγράμματου λαού με λίγη συνοχή μεταξύ των διαφόρων περιφερειών του, αλλά και ότι κατά τη διάρκεια των 10 ετών από την έλευσή του στην Ελλάδα, από την τότε ανεξάρτητη Κρήτη, είχε διαιρεθεί η χώρα σε δύο φανατικά στρατόπεδα: τους βενιζελικούς και τους αντιβενιζελικούς. Η εξέλιξη αυτή δεν έγινε απότομα. Εξελίχθηκε σταδιακά.
Πρέπει βέβαια να τονισθεί ότι είχε πλήρη συνείδηση ο ίδιος όταν ανελάμβανε, την διακυβέρνηση της χώρας, για ένα τέτοιο κίνδυνο.
Γι' αυτό και δεν εισάκουσε τις εισηγήσεις του Ζορμπά - αρχηγού της επανάστασης στο Γουδί - να μην επαναφέρει τους πρίγκιπες στο στρατό. Ήρθε με θέληση να ενώσει και όχι να διαιρέσει. Αλλά ήρθε και με θέληση να μην είναι μόνο ένας καλός διαχειριστής αλλά να δημιουργήσει μια σύγχρονη, δυνατή Ελλάδα όπου όλα τα τέκνα του ΄Εθνους θάβρισκαν προστασία. Δεν παραγνώριζε και τις Βαλκανικές παραμέτρους. Τις χρησιμοποίησε και ίσως τις έκοβε πολλές φορές στα μέτρα των επιδιώξεών του. Επαναφέροντας τους πρίγκιπες στην εξουσία, τους ξαναέδωσε το κύρος που είχαν χάσει το ΄97.

Το παλάτι θεώρησε ότι είχε αποκατασταθεί ως πλήρης κυρίαρχος στα θέματα χειρισμού των εξωτερικών θεμάτων μας. Λογάριαζαν όμως χωρίς τον ξενοδόχο, τον δυνατό σε χαρακτήρα και μέγα πολιτικό Βενιζέλο. Κανείς δεν θα τον σταματούσε. Αρχισαν λοιπόν να συσσωρεύονται αναπόφευκτα οι αιτίες του καταστρεπτικού διχασμού. Αλλωστε συγκρούοντο δύο λογικές: της αισιοδοξίας και του οράματος με την στενή λογική και τον συντηρητισμό. Πρώτη αιτία η ερμηνεία της συνθήκης με την Σερβία, εάν η Ελλάδα ήταν ή όχι υποχρεωμένη να έρθει σε βοήθειά της όταν γίνονταν θύμα επίθεσης ακόμα και σε περίπτωση κηρύξεως επιστράτευσης της Βουλγαρίας. Ρίχθηκε πολύ λάδι στη φωτιά με την αποβίβαση των συμμαχικών δυνάμεων στην Θεσ/νίκη που κατέληξε στην διχοτόμηση της Ελλάδος και την επανένωση μόνο μετά την επέμβαση των ξένων στο Αθηναϊκό κράτος.
Ο Βενιζέλος είχε αποδείξει, όπως είπαμε, ότι διέβλεπε τον μεγάλο κίνδυνο του διχασμού που υπέβοσκε. Είχε κάνει παραχωρήσεις από την πρώτη ώρα που εκλήθη να κυβερνήσει τη χώρα. Ασφαλώς το δίλημμα θα ήταν βασανιστικό. Έπρεπε να διαλέξει μεταξύ του να υποκύψει στον Βασιλέα εν γνώση ότι η πολιτική αυτή θα οδηγούσε στην καταστροφή της Ελλάδος, αφού δεν θα βρίσκονταν στον πλευρό των νικητών και του διχασμού της χώρας στα δύο έτσι ώστε να βρεθεί η Ελλάδα στο νικηφόρο στρατόπεδο. Διάλεξε το δεύτερο, πιστεύοντας ότι εκ των υστέρων και αυτοί που δεν τον ακολούθησαν θα ανεγνώριζαν ότι είχε δίκιο.
Δεν υπελόγισε όμως το μέγεθος των παθών που θα ξεσήκωνε αυτή η πράξη και τις προσωπικές παραμέτρους για τον κάθε πολίτη. Ο χωρισμός του κράτους επέβαλλε ιδίως στους στρατιωτικούς και τους δημόσιους υπαλλήλους μια δύσκολη και από ότι αποδείχθηκε μετά υπαρξιακή για το μέλλον του καθενός επιλογή. Έπρεπε να διαλέξουν εάν θα ακολουθούσαν τους βενιζελικούς - τους Αμυνίτες - στην Θεσσαλονίκη ή θα παρέμεναν στην Αθήνα με τη "νομιμότητα". Όλοι ασχέτως κινήτρων ή σκοπιμοτήτων άθελά τους χαρακτηρίστηκαν ως οπαδοί του ενός ή του άλλου στρατοπέδου. Ο διχασμός πλέον ήταν αγεφύρωτος. Όταν επανήλθαν οι Αμυνίτες στην Αθήνα με την βοήθεια, όπως τους κατηγορούσαν οι αντίπαλοι, των όπλων των ξένων, δεν υπήρχε δυνατότητα να κλείσει το χάσμα που είχε ανοίξει. Τα πάθη πλέον δεν καλλιεργήθηκαν μόνο με βάση την διαφορά στην εκτίμηση ως προς το ποιό ήταν το συμφέρον της Ελλάδος αλλά από καθαρά ατομικά συμφέροντα επιβίωσης του καθενός. Για λόγους λειτουργίας του επανασυγκλιθέντος κράτους, κάτω από τον Βενιζέλο, έπρεπε να εκκαθαριστεί το στράτευμα και τουλάχιστον τα πάνω κλιμάκια της δημοσιοϋπαλληλίας από τους "νομιμόφρονες". Η βεντέτα δεν άργησε να έρθει όταν ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές το 1920. Ο διχασμός τύφλωσε. Η στενή λογική εξυπηρετείτο από τον φανατισμό και δεν άφησε τον λαό να εκτιμήσει την κοσμογονική αλλαγή που έφερε η Συνθήκη των Σεβρών στον γεωγραφικό χώρο μας. Εύκολη πια και η εκμετάλλευση των τυφλωμένων ψηφοφόρων από "ξένα συμφέροντα". Ιταλοί και Γάλλοι άρπαξαν την ευκαιρία να ανατρέψουν τα Αγγλικά σχέδια στην περιοχή. Κι όμως η αλλαγή αυτή θα εγγυάτο την ασφάλεια της χώρας για πολλά χρόνια. πολλοί, πιστεύω, θα συμφωνήσουν ότι πάνω από την κόπωση του λαού και τις θυσίες και προσπάθειες της δεκαετίας, που ανύψωσε την Ελλάδα από ηττημένη και καταφρονημένη σε χώρα με κύρος και μεγαλείο, αιτία της καταψήφισης του Βενιζέλου το '20 και το τέλος του οράματος ήταν πραγματικά ο διχασμός. Πιστεύω ότι και ο ίδιος αυτό έκρινε τελικά ως την κυρίως αιτία της αποτυχίας, παρά του ότι στην αρχή απέδιδε την αποτυχία στην κόπωση του λαού και ιδίως των στρατευμένων.
Ίσως παραέτρεξε μπροστά μόνος του αλλά η δικαιολογία υπήρχε. Οι ευκαιρίες δεν έρχονται τακτικά. Ήταν όμως πραγματικά ευκαιρία ή την δημιούργησε η ίδια η μεγαλοφυία του; Γράφει ο Πρέσβης Λουέλυν Σμιθ στο "Ιώνιο ΄Οραμα": "Υπήρχε κάτι το μεγαλειώδες σε αυτό το κοινό όραμα του Βενιζέλου και του Λόυντ Τζωρτζ. υπήρχε όμως και κάτι που τρόμαζε: η απομόνωση των δύο ανδρών. Οι ενδοιασμοί του Κλεμανσώ, η αναξιοπιστία των Αμερικάνων, η αγανάκτηση των Ιταλών, η εφεκτικότης των στρατιωτικών συμβούλων προειδοποιούσαν για τις επερχόμενες περιπλοκές". Σε αυτά τα στοιχεία που προδίκαζαν σοβαρές αντιδράσεις πρέπει να προστεθεί η ψυχολογική, πέρα από κάθε λογικής, αντίδραση του Τουρκικού λαού, που είχε δεχθεί μοιρολατρικά την κατοχή και διαμελισμό από όλες τις δυνάμεις της Αντάντ, μέχρι και κατοχή της Κωνσταντινούπολης - αντέδρασε όμως μανιωδώς με την παρουσία Ελληνικών στρατευμάτων στη Σμύρνη. Οργανώθηκε επιτροπή που ζητούσαν οποιαδήποτε άλλη λύση με προτίμηση την προστασία των Βρετανών, αλλά άμεση αποχώρηση των Ελλήνων. Είμαστε προαιώνιοι εχθροί. Η παρουσία μας τους ταπείνωνε.

Το πρώτο του όραμα έδυσε ή με την ακρίβεια είχε μείνει ημιτελές. Παρέδωσε μια Ελλάδα διπλάσια σχεδόν απ' αυτή που είχε παραλάβει με κορωνίδα την πρωτεύουσα του Θερμαϊκού. Ας μην ξεχνούμε πως μόνο χάρις στην αποφασιστικότητα του Βενιζέλου με το περίφημο "Υψηλότατε σας διατάζω" η Θεσσαλονίκη σώθηκε στο παρά πέντε από την Βουλγαρική κατοχή. Αλλά το τίμημα ήταν ο σοβαρότατος ακρωτηριασμός του ιστορικού εθνικού χώρου. Η Ιωνία ήταν ανέκαθεν η ζωογόνος πηγή όπου ανανενώνονταν ο ελληνικός πολιτισμός. Εκεί στα παράλια της Μικράς Ασίας η δημιουργικότης του ελληνικού πολιτισμού πετύχαινε την συνεχή ανανέωση μέσω της συνθέσεως Ανατολής και Δύσης.
Αν δεν κατάφερε να πείσει τους Έλληνες σύσσωμους να στηρίξουν το έργο του δεν έχασε ποτέ την πίστη στις δυνατότητες του ΄Εθνους. Όταν απωλέσθη το πρώτο όραμα το αντικατέστησε με άλλο. Βάλθηκε στην δουλειά το 1928 με το ίδιο πάθος. Έργο μεγάλο. Ατελείωτο. Επέζησε το δεύτερο ή ακόμα πρέπει να το αφουγκραστούμε; Το νέο όραμά του για μια Ελλάδα πολιτιστικού μεγαλείου απομένει ακόμα να δημιουργηθεί. Θα έλεγα ότι δεν έδυσε αλλά δεν πραγματοποιήθηκε ακόμα και δεν έχει δοθεί συνέχεια από κανένα πολιτικό που ήρθε μετά τον Βενιζέλο. Σε αυτό και μόνο μπορεί η Ελλάδα να ελπίζει για να ανακτήσει πάλι το μεγαλείο που της ανήκει. Μέσα από αυτό πρέπει να ξανακατακτήσει την εκτίμηση μεταξύ των άλλων λαών που είχε κερδίσει μόνος του ο Μέγας Βενιζέλος.
Είναι άλλωστε και η κατάλληλη ώρα. Ολόκληρη η Ευρώπη πρέπει αν στηριχθεί για την επιβίωσή της σε μια πολιτιστική αναγέννηση και να πρωτοπορήσει έτσι στη διάσωση των ανθρωπιστικών αξιών. Η Ελλάδα δεν πρέπει να χάσει την ευκαιρία να προσφέρει για άλλη μια φορά στην ιστορία της, στην ενότητα και στην ειρήνη μέσω του πολιτισμού της. Ας ελπίσουμε πως ζει ακόμα ο θρύλος.
Ως θρύλος, παραβλέποντας τα λάθη και τις αδυναμίες που είναι μέρος κάθε ελληνικής θεότητας, μπορεί να βοηθήσει ακόμα την πατρίδα που τόσο δικαίως λάτρευε.
(Σημείωση: Το παραπάνω κείμενο είναι ομιλία της κ. Τσουδερού στον Όμιλο Κρητών).
9&10 /6


© Copyright "ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ"

1on.gif (2742 bytes)